Ο ραγδαίος εκσυγχρονισμός των σημερινών κοινωνιών φέρει μεν ως αποτέλεσμα την ευκολότερη και αποτελεσματικότερη διεκπεραίωση υποχρεώσεων και καθηκόντων στους διάφορους σημαντικούς τομείς της ζωής μας, συνεπάγεται δε μεταβολές σε κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό και πολιτισμικό επίπεδο που καλούμαστε να διαχειριστούμε με σκοπό την προσαρμογή σ’ έναν μέχρι πρότινος άγνωστο και πλέον σύνθετο κόσμο. Η πολυπλοκότητα αυτή διαφαίνεται ιδιαίτερα στη γονεϊκότητα, έναν ρόλο ο οποίος ούτως ή άλλως παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου, καθώς αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο στην ανατροφή των παιδιών. Βέβαια, οι συμβουλές των παλαιότερων, η λαϊκή σοφία και οι παραδοσιακές προσεγγίσεις διαπαιδαγώγησης ενδεχομένως να μη βρίσκουν εφαρμογή στο παρόν, ούτε όμως ωφελεί η άκριτη πρόσληψη πληροφοριών που συνήθως οδηγεί σε αίσθηση ανεπάρκειας των γονέων και συνεπώς στην αυτοενοχοποίηση.
Την τελευταία τουλάχιστον δεκαετία οι γονείς βρίσκονται αντιμέτωποι με πρωτόγνωρες καταστάσεις που αφορούν στην οργάνωση της κοινωνίας βάσει της διαρκώς επιταχυνόμενης τεχνολογικής προόδου. Σε συνδυασμό με τον πρόσφατο εγκλεισμό λόγω της παγκόσμιας πανδημίας και την οικονομική αστάθεια και ανασφάλεια, έχουν επέλθει αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες σχετικά με την εργασία στους γονείς και με το σχολείο, την κοινωνικοποίηση και το παιχνίδι στα παιδιά. Η σημασία αυτών των παραγόντων έγκειται στην καταλυτική επίδραση τους στην αποτελεσματική γονεϊκή φροντίδα και την υγιή ανάπτυξη και διαπαιδαγώγηση των ανηλίκων. Άλλωστε, η παιδική ηλικία διακρίνεται ως η “χρυσή περίοδος” για να τεθούν τα θεμέλια της γνωστικής και ψυχοκοινωνικής ικανότητας του ατόμου και της ποιότητας ζωής του στο μέλλον. Παρακάτω παρουσιάζονται ορισμένες σύγχρονες προκλήσεις της γονεϊκότητας, με απώτερο σκοπό οι πληροφορίες αυτές να προσφέρουν στον αναγνώστη-γονέα κατανόηση, επιβεβαίωση και ευκαιρίες αναστοχασμού.
Από τις κύριες προκλήσεις αποτελεί η υπέρμετρη χρήση των τεχνολογικών μέσων τόσο από τα παιδιά, όσο και από τους ίδιους τους ενήλικες. Εξάλλου, η μάθηση επιτελείται σ’ έναν σημαντικό βαθμό μέσω της μίμησης προτύπου. Η ευρεία διάδοση των ψηφιακών συσκευών και η ευκολία της πρόσβασης στο διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνδράμουν στην ανάπτυξη συμπεριφορών κατάχρησης και εθισμού. Έτσι, η δια ζώσης επικοινωνία και η φυσική δραστηριότητα τείνουν να αντικατασταθούν με την επικοινωνία μέσω οθονών και τον καθιστικό τρόπο ζωής. Αρμοδιότητες των γονέων είναι η θέσπιση σταθερών και σαφών ορίων, η αγωγή των παιδιών στην ορθή ψηφιακή χρήση και η παροχή εναλλακτικών δημιουργικών δραστηριοτήτων. Ο ενεργός ρόλος των γονέων και η λειτουργία τους ως καλά πρότυπα μπορούν να συνδράμουν στην υιοθέτηση υγειών στάσεων γύρω από την τεχνολογία από τα παιδιά και στη μείωση προβληματικών εκδηλώσεων λόγω ψηφιακού εθισμού, όπως η κοινωνική απόσυρση, οι αποκλίνουσες συμπεριφορές στο σχολείο και οι διαταραχές στον ύπνο και την συγκέντρωση.
Η κοινωνική συμμετοχή των παιδιών συνιστά επίσης ένα μείζον ζήτημα. Η απουσία δραστηριοτήτων που ωφελούν την κοινωνικοποίηση εξαιτίας των περιοριστικών μέτρων στην πανδημία, επέδρασε αρνητικά στη διαμόρφωση υποστηρικτικών κοινωνικών δικτύων. Η έλλειψη κοινωνικών σχέσεων οδηγεί σε απομόνωση από το κοινωνικό σύνολο, αποδυνάμωση της αίσθησης του ανήκειν και ενίσχυση της ατομικότητας έναντι του αλτρουισμού. Κρίνεται χρήσιμη η ενθάρρυνση των παιδιών από τους γονείς για συμμετοχή σε συλλογικές δραστηριότητες, ανάπτυξη και διατήρηση ουσιαστικών φιλιών και καλλιέργεια ενσυναίσθησης, με στόχο την ενδυνάμωση της κοινωνικής τους ταυτότητας και άρση της κοινωνικής ανασφάλειας. Ουσιαστικά, η γονεϊκότητα αφορά, εκτός της φροντίδας για την κάλυψη των βασικών αναγκών των παιδιών, στην προσπάθεια εμφύσησης των ηθικών αξιών και την εκμάθηση των απαραίτητων κανόνων που θα βοηθήσουν στην ενσωμάτωση των αυριανών πολιτών στο κοινωνικό μας πλαίσιο.
Παράλληλα με τις οικογενειακές υποχρεώσεις, οι γονείς επιχειρούν να επιτελέσουν τον επαγγελματικό τους ρόλο. Πραγματοποιείται μια διαρκής προσπάθεια για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, στην οποία η σύγχρονη πραγματικότητα θέτει εμπόδια. Οι έντονοι ρυθμοί της εργασίας στο σήμερα σε αρκετές περιπτώσεις εξαντλούν τα ψυχικά αποθέματα του ατόμου, επιφέρουν συναισθηματική εξουθένωση και κατ’ αυτόν τον τρόπο απομένει ελάχιστος ποιοτικός χρόνος για επαφή με την οικογένεια και ουσιαστική σύνδεση. Με την ανάγκη για προσωπικό χρόνο να παραγκωνίζεται και την αίσθηση ελλιπούς παρουσίας στη ζωή του παιδιού να οξύνεται, παρατηρείται πιθανώς ενοχικό συναίσθημα. Με την αναγνώριση της αξίας της αυτοφροντίδας, της ανάπτυξης ανάλογων συμπεριφορών και της κατανόησης ότι αυτές δεν αποτελούν πράξεις εγωκεντρισμού, δημιουργούνται οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την άσκηση του γονεϊκού ρόλου με όρους ψυχικής ανθεκτικότητας και κατάλληλης υποστήριξης προς τα παιδιά.
Τέλος, σημαντική πρόκληση θεωρείται η εύκολη πρόσβαση σε πληθώρα πληροφοριών αναφορικά με “σωστούς” τρόπους ανατροφής και συμβουλές διαπαιδαγώγησης, οι οποίες αρκετές φορές δεν συνάδουν μεταξύ τους και προκαλούν σύγχυση στους γονείς. Επιπλέον, η διαρκής έκθεση σε ιδανικά πρότυπα γονεϊκότητας που προβάλλονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνει το αίσθημα αναποτελεσματικότητας και αναξιότητας, θέτοντας μη ρεαλιστικές προσδοκίες, οδηγώντας σε άσκοπες συγκρίσεις και μειώνοντας την αυτοπεποίθηση. Η ανάπτυξη κριτικής σκέψης και η συνειδητοποίηση των εξατομικευμένων αναγκών του κάθε παιδιού θα συμβάλλουν στη διαμόρφωση αυθεντικής στάσης και στην κατάλληλη προσαρμογή εκ μέρους των γονέων. Συμπληρωματικά, με την παραδοχή των σφαλμάτων, τα οποία είναι αναπόφευκτα, θα προαχθεί η δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης και αποδοχής μέσα στην οικογένεια.
Σε έναν διαρκώς μεταλλασσόμενο κόσμο, η γονεϊκότητα διατηρεί τον πολυδιάστατο χαρακτήρα της με σύγχρονες πλέον προκλήσεις. Οι γονείς καλούνται να ανταποκριθούν, όχι μέσα από την προσήλωση σε ανέφικτα πρότυπα, αλλά μέσα από την ενσυνείδητη και ειλικρινή προσπάθεια, την προσαρμοστικότητα και την αγάπη που αντέχει στον χρόνο.
Θεόφιλος Βαρακλής
Ψυχολόγος
Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας
