Η 28η Ιανουαρίου έχει οριστεί ως Παγκόσμια Ημέρα Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων. Είναι μία μέρα που υπενθυμίζει κάτι πολύ σημαντικό σε όλους μας: η προστασία την προσωπικών δεδομένων δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ένα θεμελιώδες δικαίωμα. Σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία διαμορφώνει κάθε πτυχή της καθημερινότητας  μας, η έννοια της ιδιωτικότηταςδοκιμάζεται περισσότερο από ποτέ.

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, στις 28 Ιανουαρίου 1981, αναγνωρίστηκε η ανάγκη προστασίας των προσωπικών δεδομένων, όπου και υπογράφηκε η Σύμβαση 108 του Συμβουλίου της Ευρώπης, το πρώτο διεθνές νομικά δεσμευτικό κείμενο που αφορούσε αποκλειστικά την προστασία των ατόμων από την αλόγιστη συλλογή και επεξεργασία προσωπικών δεδομένων.

Στην Ελλάδα, ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων- μία νομοθετική ρύθμιση που αφορά την προστασία του ατόμου από την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα- περιλαμβάνει μία σειρά από θεμελιώδη δικαιώματα ενός πολίτη που αποτελούν: 

o Δικαίωμα ενημέρωσης και διαφάνειας 
Κάθε πολίτης έχει το δικαίωμα να γνωρίζει ποιος επεξεργάζεται τα δεδομένα του, για ποιο σκοπό και με ποιον τρόπο, μέσω σαφών και κατανοητών πληροφοριών.

o Δικαίωμα πρόσβασης 
Δίνεται η δυνατότητα να ζητηθεί επιβεβαίωση και αντίγραφο των προσωπικών δεδομένων που τηρεί ένας οργανισμός.

o Δικαίωμα διόρθωσης 
Ο πολίτης μπορεί να απαιτήσει τη διόρθωση ανακριβών ή την συμπλήρωση ελλιπών προσωπικών δεδομένων. 

o Δικαίωμα διαγραφής – «δικαίωμα στη λήθη» 
Υπό προϋποθέσεις, μπορεί να ζητηθεί η διαγραφή δεδομένων, ιδίως όταν δεν είναι πλέον απαραίτητα ή έχουν υποστεί παράνομη επεξεργασία.

o Δικαίωμα περιορισμού της επεξεργασίας 
Παρέχεται η δυνατότητα προσωρινού «παγώματος» της επεξεργασίας σε περιπτώσεις αμφισβήτησης ή παρανομίας.

o  Δικαίωμα φορητότητας των δεδομένων 
Ο πολίτης μπορεί να λάβει τα δεδομένα του και να τα μεταφέρει σε άλλον υπεύθυνο επεξεργασίας.

o Δικαίωμα εναντίωσης 
Υπάρχει το δικαίωμα αντίρρησης στην επεξεργασία δεδομένων, εφόσον δεν υπερισχύει λόγος δημοσίου συμφέροντος. 

o Δικαίωμα μη αποκλειστικά αυτοματοποιημένης λήψης αποφάσεων 
Κανείς δεν υποχρεούται να υπόκειται σε αποφάσεις που λαμβάνονται αποκλειστικά από αλγορίθμους ή συστήματα προφίλ, όταν αυτές τον επηρεάζουν ουσιωδώς. 

Η συζήτηση γύρω από το ζήτημα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, καθώς τα τελευταία χρόνια, έχει πραγματοποιηθεί μία μαζική ψηφιακή μετάβαση που έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο που εργαζόμαστε, επικοινωνούμε, συναλλασσόμαστε και ψυχαγωγούμαστε. Η ζωή μας πλέον έχει «μεταφερθεί» κατά μεγάλο ποσοστό στο διαδίκτυο με ποικίλους τρόπους, όπως οι ηλεκτρονικές αγορές, τα κοινωνικά δίκτυα, η τηλεργασία, η εξ αποστάσεως εκπαίδευση, οι ψηφιακές επιχειρήσεις κ.α.

Ωστόσο, η ευκολία που μας προσφέρει η πρόσβαση σε όλες τις παραπάνω «ψηφιακές υπηρεσίες», συνοδεύεται και με την αύξηση της ποσότητας των προσωπικών πληροφοριών που μοιραζόμαστε- και πολύ συχνά χωρίς να το συνειδητοποιούμε.

Συγκεκριμένα, κάθε διαδικτυακή μας κίνηση αφήνει πίσω της ένα «ψηφιακό αποτύπωμα», που περιλαμβάνει δεδομένα όπως οι αναζητήσεις μας, οι τοποθεσίες μας, οι αγορές μας, προσωπικές μας συνομιλίες, στοιχεία υγείας, ατομικές προτιμήσεις, πολιτικές πεποιθήσεις, φωτογραφίες μας κ.α. Αυτές οι πληροφορίες συλλέγονται, αποθηκεύονται και συχνά αναλύονται και χρησιμοποιούνται από εταιρείες και οργανισμούς για ποικίλους σκοπούς. Η κατάχρηση τους μπορεί να  απειλήσει την ιδιωτικότητα, την ελευθερία ακόμα και την ασφάλεια των πολιτών.

Ένα παράδειγμα κατάχρησης των προσωπικών δεδομένων είναι το φαινόμενο των Deep Fakes, αποτελώντας μία από τις πιο ανησυχητικές εξελίξεις της ψηφιακής εποχής, καθώς επιτρέπει την δημιουργία ιδιαίτερα ρεαλιστικού ψεύτικου περιεχόμενου μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Πιο συγκεκριμένα τα Deep Fakes, είναι βίντεο ή άλλο οπτικοακουστικό περιεχόμενο που έχει κατασκευαστεί ώστε να παρουσιάζει ένα άτομο να λέει ή να κάνει πράγματα που ποτέ δεν συνέβησαν. Η αυξανόμενη ρεαλιστικότητα τους προκαλεί σοβαρά πολιτικά, κοινωνικά και νομικά ζητήματα, καθώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πολιτική χειραγώγηση, δυσφήμιση ή παραβίαση της προσωπικής ζωής, ακόμη και μέσω πλαστού πορνογραφικού υλικού. Επειδή εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη τάση να εμπιστεύεται ό,τι βλέπει και ακούει, θολώνουν τα όρια μεταξύ αλήθειας και ψεύδους. Ταυτόχρονα, υπονομεύουν την εμπιστοσύνη ακόμη και στο αυθεντικό οπτικό υλικό, δημιουργώντας γενικευμένη αμφιβολία. Η αντιμετώπισή τους απαιτεί συνδυασμό τεχνολογικών λύσεων, νομικών ρυθμίσεων και ουσιαστικής ενημέρωσης των πολιτών.

Συνοψίζοντας, η Παγκόσμια Ημέρα Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων αποτελεί αφορμή για προβληματισμό και δράση και δεν έχει μονάχα επετειακό χαρακτήρα. Η προστασία της ιδιωτικότητας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την νομοθεσία αλλά και από την ενημέρωση και τη στάση των ίδιων των πολιτών. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο συλλέγονται και χρησιμοποιούνται τα δεδομένα μας, η προσεκτική χρήση των ψηφιακών υπηρεσιών και η κριτική σκέψη απέναντι στο περιεχόμενο που καταναλώνουμε αποτελούν βασικά εργαλεία άμυνας. Σε μια εποχή όπου τα δεδομένα έχουν μετατραπεί σε πολύτιμο αγαθό, η προστασία τους είναι ευθύνη όλων μας.

Βιβλιογραφία

“ Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.” Dpa.gr, 2019, www.dpa.gr/el/node. Accessed 27 Jan. 2026.

Aliki Hatzi. “28 Ιανουαρίου: Ευρωπαϊκή Ημέρα Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων - DigiGov.” DigiGov, 29 Jan. 2024, digi.gov.gr/28-ianouariou-europaiki-mera-prostasias-prosopikon-dedomenon/.

“Conference on Convention 108 + as the Global Privacy Standard, Building a Free Data Transfer Area While Preserving Human Dignity - Data Protection - Www.coe.int.” Data Protection, www.coe.int/en/web/data-protection/conference-on-convention-108-as-the-global-privacy-standard-building-a-free-data-transfer-area-while-preserving-human-dignity.

“Deepfakes and the Crisis of Knowing.” Unesco.org, 2025, www.unesco.org/en/articles/deepfakes-and-crisis-knowing.

European Commission. “Data Protection.” Commission.europa.eu, 2024, commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection_en.

“Information for Individuals.” European Commission, 2023, commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection/information-individuals_en.

IBM. “What Is a Digital Footprint?” Ibm.com, 7 Aug. 2023, www.ibm.com/think/topics/digital-footprint.

“Τα δικαιώματά μου στο πλαίσιο του ΓΚΠΔ.” Dpa.gr, 2024, www.dpa.gr/polites/gkpd.

Villasenor, John. “Artificial Intelligence, Deepfakes, and the Uncertain Future of Truth.” Brookings, Brookings, 14 Feb. 2019, www.brookings.edu/articles/artificial-intelligence-deepfakes-and-the-uncertain-future-of-truth/.

Άννα Μαρία Καραφυλλίδου 

Ψυχολόγος 

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας "Emotion"

   Η Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης υπενθυμίζει κάτι που όλοι μας γνωρίζουμε: ότι η εκπαίδευση είναι κάτι πολύ περισσότερο από την απόκτηση γνώσης. Είναι μια διαδικασία ικανή να επηρεάσει βαθιά την ψυχική υγεία, την κοινωνική συμπεριφορά και την ικανότητα του ατόμου να αποφεύγει και να διαχειρίζεται συγκρούσεις αποτελεσματικά.

    Πληθώρα ερευνών υποδεικνύει πως τα άτομα με υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης σημειώνουν υψηλότερη ψυχική ευεξία και λιγότερα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης συγκριτικά με άτομα χαμηλού επιπέδουεκπαίδευσης. Η μελέτη των Kondirolli και Sunder(2022), στην οποία αξιοποιήθηκαν μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση για να εκτιμηθεί ο αντίκτυπος στην ψυχική κατάσταση των ενηλίκων, υποστηρίζει πως ένα επιπλέον έτος σχολικής φοίτησης συσχετίζεται με σημαντική μείωση των συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους. Η εκπαίδευση ενισχύει δεξιότητες όπως η αυτορρύθμιση, η ενσυναίσθηση και η επίλυση προβλημάτων, οι οποίεςλειτουργούν προστατευτικά απέναντι στο άγχος και την ψυχολογική δυσφορία. Μέσω της κοινωνικοποίησης, της συνεχούς μάθησης και της οικοδόμησης εμπιστοσύνης στον εαυτό, η εκπαίδευση «χτίζει» ατομική ανθεκτικότητα, καθιστώντας τα άτομα πιο ικανά να αντιμετωπίζουν προκλήσεις με ψυχική σταθερότητα.

     Η θετική επίδραση της εκπαίδευσης στην ψυχική υγεία δεν περιορίζεται στη μείωση συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης, αλλά επεκτείνεται και στον τρόπο με τον οποίο τα άτομα ρυθμίζουν τη συμπεριφορά και τα συναισθήματά τους στο κοινωνικό πλαίσιο. Φαίνεται πως η σχέση μεταξύ εκπαίδευσης και επιθετικής συμπεριφοράς είναι σύνθετη αλλά καλά τεκμηριωμένη, ιδίως κατά τη σχολική ηλικία και την εφηβεία. Μελέτες καταδεικνύουν ότι υψηλότερη ακαδημαϊκή επίδοση και ενεργή εμπλοκή σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα συχνά συνδέονται με χαμηλότερα επίπεδα επιθετικότητας και παραβατικότητας, τόσο εντός όσο και εκτός σχολείου (Savage et al., 2017). Τα ευρήματα αυτά υποστηρίζουν ότι η σχολική επιτυχία λειτουργεί ως προστατευτικός παράγοντας απέναντι στην ενδοσχολική βία, καθώς ενισχύει την αυτοεκτίμηση, τη συμμετοχή και το αίσθημα του «ανήκειν» στη σχολική κοινότητα.

     Η προστατευτική λειτουργία της εκπαίδευσης απέναντι στην επιθετικότητα φαίνεται να συνδέεται άμεσα με το είδος των δεξιοτήτων που καλλιεργούνται στο σχολικό περιβάλλον. Συγκεκριμένα, έρευνες δείχνουν ότι όταν η εκπαιδευτική διαδικασία ενισχύει την ικανότητα αυτορρύθμισης, τη συναισθηματική κατανόηση και την επίλυση συγκρούσεων, παρατηρείται σημαντική μείωση της επιθετικής συμπεριφοράς στους μαθητές (Romero-López et al., 2021). Αν και τέτοιες προσεγγίσεις δεν αποτελούν πάντα τυπικό ή συστηματικό μέρος των εθνικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων, τα διεθνή δεδομένα υποδεικνύουν ότι εκπαιδευτικά περιβάλλοντα που δίνουν έμφαση όχι μόνο στη γνώση αλλά και στη διαχείριση συναισθημάτων και συμπεριφορών συμβάλλουν στη μείωση αγχογόνων και επιθετικών μοτίβων στην παιδική και εφηβική ηλικία.Αυτό πιθανώς συμβαίνει γιατί η εκπαίδευση όχι μόνο μεταδίδει γνώσεις, αλλά εκπαιδεύει το άτομο στην αναστολή παρορμητικών συμπεριφορών,στη διαχείριση οργής και στην επίλυση συγκρούσεων μέσα από επικοινωνία και σκέψη, αντί για βία, δεξιότητες που κρίνονται κρίσιμες για την ψυχική ισορροπία και τις κοινωνικές σχέσεις.

    Η εκπαίδευση είναι ένας από τους πιο βασικούς πυλώνες της σύγχρονης κοινωνίας. Προστατεύει την ψυχική υγεία, ενισχύει κοινωνικές δεξιότητες, μειώνει συμπεριφορές που μπορεί να βλάψουν την κοινωνική συνοχή και προάγει την ευημερία. Στην Παγκόσμια Ημέρα Εκπαίδευσης, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι κάθε σχολική τάξη, κάθε εκπαιδευτικό πρόγραμμα και κάθε μαθησιακή εμπειρία έχουν βαθύτερη επίπτωση όχι μόνο στη γνώση, αλλά στη ζωή και στην κοινωνία μας συνολικά.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Kondirolli, F., & Sunder, N. (2022). Mental health effects of education. Health Economics, 31(1), 75–96. https://doi.org/10.1002/hec.4565

Fan, Y., Liu, H., & Zhang, X. (2020). Education and mental health: Evidence and mechanisms. Journal of Economic Behavior & Organization, 179, 227–245. https://doi.org/10.1016/j.jebo.2020.09.032

Savage, J., Fox, J., & Faria, R. (2017). A systematic review of the relationship between school achievement and later delinquency. Aggression and Violent Behavior, 33, 1–10. https://doi.org/10.1016/j.avb.2016.11.003

Romero-López, M., Pichardo, M. C., Inguglia, C., & Justicia, F. (2021). The role of emotional regulation and academic competence in aggressive behavior. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(8), 4124. https://doi.org/10.3390/ijerph18084124

Ειρήνη Ταρασίδου

Ψυχολόγος 

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

    Ο μήνας Ιανουάριος για πολλούς σηματοδοτεί ένα νέο ξεκίνημα, μια συμβολική αφετηρία στη διαμόρφωση του ιδεατού εαυτού. Η θέσπιση νέων στόχων, ο σχεδιασμός στρατηγικών και η υλοποίησή τους συνδέονται συχνά με την αλλαγή του χρόνου, ως μια υπόσχεση προσωπικής εξέλιξης. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, καθίσταται ουσιαστικό να γνωρίζουμε τρόπους με τους οποίους οι στόχοι που θέτουμε μπορούν να είναι ρεαλιστικοί, εφικτοί και λειτουργικοί, ώστε να μας οδηγούν σταδιακά, βήμα προς βήμα, στο επιθυμητό αποτέλεσμα.

    Στο πλαίσιο αυτό, παρουσιάζεται η μέθοδος «SMART», ακρωνύμιο των όρων specific, measurable, achievable, relevant και time-bound, η οποία προσφέρει ένα οργανωμένο και πρακτικό πλαίσιο για τη διαμόρφωση στόχων με σαφήνεια, νόημα και προοπτική επιτυχίας.

1. Οι στόχοι οφείλουν να είναι συγκεκριμένοι. Καθορίζουμε με σαφήνεια τι ακριβώς επιθυμούμε να πετύχουμε (π.χ. «θα γυμνάζομαι δύο φορές την εβδομάδα» αντί για «θέλω να χάσω κιλά»). 

2. Οι στόχοι πρέπει να είναι μετρήσιμοι. Η προσθήκη αριθμητικών κριτηρίων διευκολύνει την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της προόδου μας (π.χ. «θα αποταμιεύσω ένα συγκεκριμένο ποσό»). 

3. Οι στόχοι χρειάζεται να είναι εφικτοί. Βρίσκονται σε αρμονία με τις δυνατότητές μας και τον προσωπικό μας ρυθμό. Ξεκινώντας αργά και σταθερά, μπορούμε να φτάσουμε στο επιθυμητό αποτέλεσμα χωρίς να αποθαρρυνθούμε από τη διαδικασία, αναγνωρίζοντας ότι ο καθένας πορεύεται με τον δικό του χρόνο. 

4. Οι στόχοι αποδίδουν όταν είναι σχετικοί. Όταν συνδέονται μεταξύ τους και ευθυγραμμίζονται με το γενικό, μακροπρόθεσμο πλάνο της ζωής μας, αποκτούν βαθύτερο νόημα και σταθερό προσανατολισμό. 

5.  Οι στόχοι χρειάζονται χρονικό ορίζοντα. Η ύπαρξη μιας προθεσμίας μάς βοηθά να παραμένουμε συνεπείς, συγκεντρωμένοι και αφοσιωμένοι στην πορεία προς την επίτευξή τους.

    Όταν γίνεται σωστά, ο καθορισμός στόχων μπορεί να εμπνεύσει, να παρακινήσει και να δώσει ενέργεια σε άτομα και ομάδες ώστε να επικεντρωθούν σε επιτυχημένα αποτελέσματα. Αντίθετα, ασαφείς, μη ρεαλιστικοί ή κακώς χρονισμένοι στόχοι μπορούν να οδηγήσουν σε απογοήτευση και αποτυχία (Clough et al., 2021). Ο καθορισμός στόχων δεν αποτελεί μια γρήγορη λύση για την ψυχική ευεξία ή για τη δημιουργία μιας ακμάζουσας ζωής. Αντίθετα, αποτελεί μέρος ενός μακροπρόθεσμου, αξιακά καθοδηγούμενου ταξιδιού προς προσεκτικά επιλεγμένα αποτελέσματα. Σε αυτό το πλαίσιο, το ρητό του Νίτσε «γίνε αυτό που είσαι» υπενθυμίζει ότι οι στόχοι δεν πρέπει να μας απομακρύνουν από την αυθεντική μας φύση, αλλά να μας οδηγούν πιο κοντά σε αυτήν. Η ουσία της στοχοθεσίας δεν είναι να μεταμορφωθούμε σε κάτι ξένο, αλλά να εξελιχθούμε σε αυτό που ήδη, σε βάθος, είμαστε.

Σχετική Βιβλιογραφία

Clough, P., Strycharczyk, D., & Perry, J. (2021). Developing mental toughness: Strategies to improve performance, resilience and wellbeing in individuals and organizations (3rd ed.). Kogan PagePublishers.

Sutton, J. (2024, December 12). The importance, benefits, and value of goal setting. PositivePsychology.com. https://positivepsychology.com/benefits-goal-setting/

Ειρήνη Ταρασίδου

Ψυχολόγος 

Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

     Η 10η Δεκεμβρίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι δικαιώματα που ανήκουν εγγενώς σε κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από φυλή, φύλο, εθνικότητα, θρησκεία ή κοινωνική θέση. Είναι δικαιώματα που εξασφαλίζουν την αξιοπρέπεια, την ελευθερία της έκφρασης, το δικαίωμα στη ζωή, στην υγεία, στην εκπαίδευση, στην ασφάλεια, και σε πολλές άλλες βασικές ελευθερίες που καθιστούν τον άνθρωπο μέλος μιας δημοκρατικής και δίκαιης κοινωνίας. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι καθολικά, αμετάβλητα και αδιαίρετα. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που υιοθετήθηκε το 1948 από τη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, αποτέλεσε ορόσημο στην παγκόσμια προσπάθεια κατοχύρωσης αυτών των δικαιωμάτων. Τα κράτη αναλαμβάνουν την υποχρέωση όχι μόνο να αποφεύγουν παραβιάσεις, αλλά και να διασφαλίζουν - μέσω νόμων και πολιτικών- ότι τα δικαιώματα αυτά γίνονται πραγματικότητα για όλους. 

     Ειδικότερα στον τομέα της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα, μέσω του εθνικού προγράμματος Ψυχαργώς και τις δράσεις για την ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, η χώρα επιχείρησε να ενσωματώσει τις διεθνείς αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο εθνικό σύστημα υγείας : να σπάσει το στίγμα, να προωθήσει την κοινωνική ένταξη, να προστατεύσει την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα των πιο ευάλωτων.

Αναλυτικότερα, η ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, ξεκίνησε με τη νομοθεσία του 1980 με σκοπό την μετάβαση από το ιδρυματικό μοντέλο σε κοινοτικές, εξωνοσοκομειακές υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Ένα από τα πιο σημαντικά εγχειρήματα ήταν το πρόγραμμα Ψυχαργώς, το οποίο στόχευε στη δημιουργία κοινοτικών κέντρων, θεραπευτικών δομών, κινητών μονάδων, δομών ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, μείωση των κλινών στα ψυχιατρεία  και γενικότερα στην κοινωνική επανένταξη των ψυχικά πασχόντων. Η μεταρρύθμιση επιδίωξε να τοποθετήσει τα άτομα με ψυχικές διαταραχές στο επίκεντρο του Εθνικού Συστήματος Υγείας, με σεβασμό στα δικαιώματά τους, χωρίς διακρίσεις, με προσιτή και ποιοτική φροντίδα, και με σεβασμό στην αυτονομία τους.

     Η διασφάλιση της ψυχικής υγείας είναι ένα θέμα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όταν ένα κράτος φροντίζει ώστε κάθε πολίτης, ανεξάρτητα από κοινωνική ή οικονομική θέση, να έχει πρόσβαση, χωρίς διακρίσεις, σε ποιοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, εξασφαλίζει την αξιοπρέπεια και την αυτονομία του. Όταν προστατεύει την ελευθερία της επιλογής του ασθενή, το δικαίωμά του να ενημερωθεί, να συμμετάσχει στη λήψη αποφάσεων, να έχει σεβασμό και ασφάλεια, τότε δείχνει ότι σέβεται τη βασική αξία της ανθρώπινης προσωπικότητας.

     Η μέριμνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μπορεί να σταματά στα λόγια ή σε γενικές διακηρύξεις· χρειάζεται αποτελεσματική θεσμική θωράκιση, εφαρμογή νόμων και ενεργή κοινωνική εγρήγορση. Ιδιαίτερα στον χώρο της ψυχικής υγείας, όπου ιστορικά υπήρξαν παραβιάσεις, στιγματισμός και εξοστρακισμός, η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί κρίσιμο δείγμα του πολιτισμού και της ανθρωπιάς μιας κοινωνίας.

     Την Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεσμευόμαστε να διπλασιάσουμε τις προσπάθειές μας να σταθούμε στο πλευρό των καταπιεσμένων και όσων απειλούνται και να υψώσουμε τη φωνή μας γι’ αυτούς, όπου και αν ζουν.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία 

Δικαιώματα Ληπτών Υπηρεσιών Υγείας - Υπουργείο Υγείας. Www.moh.gov.gr. https://www.moh.gov.gr/articles/citizen/dikaiwmata-lhptwn-yphresiwn-ygeias/

Δημόσια ηλεκτρονική διαβούλευση για το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Υγείας “Ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης” (2024). Opengov.gr. https://www.opengov.gr/yyka/?p=4763

Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα : Πρόγραμμα ΨΥΧΑΡΓΩΣ (2011). Υπουργείο Υγείας. https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/programma-quot-psyxargws-quot/83-h-psyxiatrikh-metarrythmish-sthn-ellada

Θεσμικό πλαίσιο για τα δικαιώματα των ασθενών στην Ελλάδα. (2021). Εθνικό σημείο επαφής διασυνοριακής περίθαλψης. https://eu-healthcare.eopyy.gov.gr/

10 Δεκεμβρίου: Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων - Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας (2023). Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας. https://minscfa.gov.gr/10-dekemvriou-pagkosmia-imera-anthropinon-dikaiomaton/

Apa.org. (2025). https://www.apa.org/topics/human-rights/index

Άννα Μαρία Καραφυλλίδου 

Ψυχολόγος 

Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

     Η εφηβεία, που προέρχεται από τη λατινική λέξη “adolescere” και σημαίνει «μεγαλώνω», αποτελεί μια κρίσιμη περίοδο ανάπτυξης. Κατά την εφηβεία λαμβάνουν χώρα σημαντικές βιολογικές αλλά και ψυχολογικές αλλαγές. Η ανάπτυξη της σεξουαλικότητας είναι μια σημαντική βιο-ψυχο-κοινωνική διεργασία, η οποία κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου αρχίζει να παίρνει την ενήλικη μορφή της. Στην εφηβεία, οι σκέψεις, οι αντιλήψεις και οι αντιδράσεις του ατόμου επηρεάζονται έντονα από τη σεξουαλική ωρίμανση. Ο καταιγισμός των αλλαγών που βιώνουν οι έφηβοι τούς υποβάλλει σε αυξημένο άγχος, το οποίο μπορεί να έχει αρνητικές σωματικές και ψυχολογικές συνέπειες..

    Στην ύστερη εφηβεία και στις αρχές της δεκαετίας των 20, τα περισσότερα άτομα έχουν εμπειρία στοματικού ή κολπικού σεξ ανεξάρτητα από την οικογενειακή τους κατάσταση, όπως έδειξαν διάφορες μελέτες στις ΗΠΑ.Διαπιστώθηκε επίσης ότι η πρώιμη έκθεση σε κολπική επαφή κατά την εφηβεία αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων, αν και ο κίνδυνος μειώνεται σταδιακά με την ηλικία. Αναφέρθηκε επίσης ότι όσοι είχαν πρώιμη έκθεση σε κολπική επαφή είχαν περισσότερους σεξουαλικούς συντρόφους, γεγονός που μπορεί να συνδέεται με τον αυξημένο κίνδυνο σεξουαλικώς μεταδιδόμενων λοιμώξεων.

     Η σεξουαλική δραστηριότητα κατά την εφηβεία αποτελεί σοβαρό ζήτημα, λόγω του κινδύνου μετάδοσης σεξουαλικώς μεταδιδόμενων λοιμώξεων, συμπεριλαμβανομένης της λοίμωξης HIV/ AIDS. Σε πολλές αναπτυσσόμενες αλλά και υπανάπτυκτες χώρες, η πρώιμη σεξουαλική δραστηριότητα που οδηγεί σε HIVλοίμωξη αποτελεί ιδιαίτερα ανησυχητικό φαινόμενο.Δυστυχώς, η επίσημη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στα σχολεία συνήθως δεν υπάρχει και όταν υπάρχει, συχνά θεωρείται ανεπαρκής. Η έλλειψη σωστής σεξουαλικής αγωγής συχνά οδηγεί σε σεξουαλική επαφή χωρίς προφύλαξη, ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη και σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα.

     Οι έφηβοι εκτίθενται στο απροστάτευτο σεξ για πολλούς λόγους. Η έλλειψη ενημέρωσης και η ανεπαρκής σεξουαλική εκπαίδευση αποτελούν σημαντικούς παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό. Στις αναπτυσσόμενες και υπανάπτυκτες χώρες, η επικοινωνία μεταξύ γονέων και παιδιών σχετικά με τη σεξουαλικότητα και τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα είναι περιορισμένη. Οι έφηβοι έχουν ελάχιστες ευκαιρίες να συζητήσουν θέματα που αφορούν τη σεξουαλικότητά τους, κάτι που πιθανόν να εμποδίζει τη φυσιολογική και υγιή σεξουαλική τους ανάπτυξη.

     Με αφορμή τη 1η Δεκεμβρίου, η οποία έχει καθιερωθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS, δράττεται η ευκαιρία για ευαισθητοποίηση και ενημέρωση του εφηβικού κοινού σχετικά με τον HIV, τους τρόπους μετάδοσης, πρόληψης και διάγνωσης. Ο HIV (Ιός Ανοσοανεπάρκειας του Ανθρώπου) είναι ο ιός που προκαλεί το Σύνδρομο της Επίκτητης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας (AIDS). Δρα καταστρέφοντας κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος, τα CD4+ T λεμφοκύτταρα, τα οποία διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προστασία του οργανισμού από λοιμώξεις και άλλα νοσήματα. Ο όρος AIDS αναφέρεται στο τελευταίο στάδιο της HIV λοίμωξης, κατά το οποίο το ανοσοποιητικό σύστημα έχει αποδυναμωθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε το HIV οροθετικό άτομο είναι επιρρεπές σε διάφορα νοσήματα και συγκεκριμένους τύπους καρκίνου.

    Το AIDS παίρνει καιρό για να αναπτυχθεί από την στιγμή που το άτομο μολυνθεί με HIV, συνήθως 2 έως 10 χρόνια ή και περισσότερο. Μερικοί άνθρωποι (περίπου το 87%) που μολύνονται με HIV παρουσιάζουν πολύ έντονα συμπτώματα, ενώ άλλοι δεν αισθάνονται απολύτως τίποτα. Όσοι έχουν συμπτώματα συνήθως εμφανίζουν πυρετό, κούραση ή αλλεργία. Άλλα συνηθισμένα συμπτώματα είναι ο πονοκέφαλος, οι πρησμένοι αδένες και ο πονόλαιμος. Αυτά τα συμπτώματα εκδηλώνονται 2-4 εβδομάδες μετά την μόλυνση. Αυτή η περίοδος λέγεται πρωτολοίμωξη ή οξεία HIV λοίμωξη. Τα συμπτώματα της πρωτολοίμωξηςμπορεί επίσης να είναι παρόμοια με άλλων σεξουαλικών μεταδιδόμενων νοσημάτων, όπως η λοιμώδης μονοπυρήνωση ή η ηπατίτιδα, που μεταδίδονται ευκολότερα. Επίσης το άγχος, ο φόβος και η ανασφάλεια μπορεί να προκαλέσουν συμπτώματα σε κάποιους ανθρώπους, ακόμα και αν δεν έχουν τίποτα.

     Λόγω του ότι δεν υπάρχουν συγκεκριμένα συμπτώματα που σχετίζονται με την πρωτολοίμωξη, ο καλύτερος τρόπος διάγνωσης της HIV νόσου, είναι το ειδικό test αίματος. Δυστυχώς το test αποδίδει αποτελέσματα μόνο όταν το ανοσοποιητικό σύστημα του μολυσμένου ατόμου αναπτύξει αντισώματα ή αντιγόνο στον HIV. Κατά τη διάρκεια που μεσολαβεί μεταξύ της μόλυνσης και της ανάπτυξης αντισωμάτων ή αντιγόνου, το test βγαίνει αρνητικό. Όταν τελειώσει η πρωτολοίμωξη, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν κανένα ορατό σύμπτωμα για τα επόμενα 5-10 χρόνια. Αν παραμείνει χωρίς θεραπεία, το ανοσοποιητικό σύστημα εξασθενεί σημαντικά και η ασθένεια εξελίσσεται σε AIDS. Τα επόμενα συμπτώματα που παρουσιάζονται σχετίζονται με τις "ευκαιριακές λοιμώξεις" που εκδηλώνονται στα άτομα με AIDS, όπως πνευμονία, φυματίωση και τοξοπλάσμωση.

     Ο ιός HIV μπορεί να μεταδοθεί μέσω της χωρίς προφυλακτικό σεξουαλικής επαφής (πρωκτική, κολπική, στοματική) ή μέσω της από κοινού χρήσης αιχμηρών αντικειμένων (ξυραφάκια, βελόνες, σύριγγες) με HIVοροθετικό άτομο, αλλά και από μία HIV οροθετική μητέρα στο νεογνό κατά τη διάρκεια της κύησης, του τοκετού και του θηλασμού. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως ο ιός δεν μεταδίδεται μέσω της καθημερινής κοινωνικής επαφής (χειραψία, αγκαλιά, φιλί στο μάγουλο), των κουνουπιών ή άλλων εντόμων, της από κοινού χρήσης οικιακών σκευών, του σάλιου, των δακρύων, του ιδρώτα, του αέρα ή του νερού.

    Ο ιός HIV εξακολουθεί να αποτελεί μια σημαντική πρόκληση για τη δημόσια υγεία, όμως σήμερα γνωρίζουμε πολλά περισσότερα για τον τρόπο μετάδοσης και προστασίας. Η σωστή ενημέρωση είναι το πιο ισχυρό όπλο που μπορεί να έχει ένας έφηβος. Επιλέγοντας τη χρήση προφυλακτικού, αποφεύγοντας το απροστάτευτο σεξ και αξιοποιώντας αξιόπιστες πηγές γνώσης, μπορείς να προστατεύσεις τόσο τον εαυτό σου όσο και τους άλλους. Η συζήτηση με ειδικούς υγείας, η ανοιχτή επικοινωνία με άτομα που εμπιστεύεσαι και η κατανόηση της αξίας του σεβασμού στις σχέσεις αποτελούν βασικά στοιχεία της πρόληψης. Το πιο σημαντικό μήνυμα είναι πως η πρόληψη ξεκινά από την ενημέρωση. Με υπεύθυνες επιλογές και κατανόηση, μπορούμε όλοι να συμβάλλουμε στη μείωση της εξάπλωσης του ιού HIV και στη δημιουργία μιας πιο υγιούς και προστατευμένης κοινότητας.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

Eθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας. (n.d.). HIVλοίμωξη / AIDS. Ανακτήθηκε από https://eody.gov.gr/el/nosimata/metadotika/epidimiologiki-epitirisi-kai-prolipsi-hiv-aids-smn-kai-ipatitidon/hiv-aids.html

HIVAIDS. (n.d.). Τι είναι ο ιός HIV και το AIDS; https://www.hivaids.gr/i/pliroforisi/hivaids HIV AIDS Ελλάδας

Kar, S., Choudhury, A., & Singh, A. (2015). Understanding normal development of adolescent sexuality: A bumpy ride. Journal of Human Reproductive Sciences, 8(2), 70. https://doi.org/10.4103/0974-1208.158594

Ειρήνη Ταρασίδου

Ψυχολόγος

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας "Emotion"

     Η 25η Νοεμβρίου έχει θεσμοθετηθεί από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως η Παγκόσμια Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών στο πλαίσιο της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (United Nations, 1993). Η βία κατά των γυναικών αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα δημόσιας υγείας διεθνώς, αλλά και παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των γυναικών. Παρά τις κοινωνικές και θεσμικές προσπάθειες των τελευταίων δεκαετιών, το φαινόμενο παραμένει εξαιρετικά εκτεταμένο. 

     Σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), 1 στις 3 γυναίκες παγκοσμίως (30%) έχει υποστεί σωματική ή/και σεξουαλική βία είτε από τον σύντροφό της είτε από κάποιον άλλο άνδρα στη διάρκεια της ζωής της. Πρόκειται για μια πραγματικότητα που αντικατοπτρίζει το μέγεθος και τη διαχρονικότητα του προβλήματος. Το μεγαλύτερο μέρος των περιστατικών αφορά ενδοσυντροφική βία. Σε παγκόσμιο επίπεδο, σχεδόν το 27% των γυναικών ηλικίας 15–49 ετών που έχουν βρεθεί σε σχέση αναφέρουν ότι έχουν υποστεί σωματική ή/και σεξουαλική κακοποίηση από τον σύντροφό τους. 

     Η επίδραση αυτής της μορφής βίας είναι ιδιαίτερα επιβλαβής. Οι συνέπειες της έμφυλης βίας είναι σοβαρές και επηρεάζουν πολλαπλές διαστάσεις της ζωής των γυναικών. Η σωματική, ψυχική, σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία μπορεί να πληγεί σημαντικά, ενώ σε ορισμένα περιβάλλοντα αυξάνεται και ο κίνδυνος έκθεσης στον HIV. Το τραύμα που προκαλείται δεν αφορά μόνο τη στιγμή της κακοποίησης, αλλά μπορεί να έχει μακροχρόνιες επιπτώσεις στη λειτουργικότητα, στην αυτοεικόνα και στη συνολική ποιότητα ζωής. 

     Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τονίζει πως ο τομέας της υγείας έχει κρίσιμο ρόλο: μπορεί να προσφέρει ολοκληρωμένη φροντίδα στις γυναίκες που έχουν υποστεί βία και να λειτουργήσει ως βασικό σημείο εισόδου προς άλλες υπηρεσίες υποστήριξης και προστασίας. Η κατάλληλη εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας, η ευαισθητοποίηση και η ύπαρξη σαφών πρωτοκόλλων μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην πρόληψη, στον εντοπισμό και στη διαχείριση των περιστατικών. Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας απαιτεί συλλογική δράση, θεσμική επάρκεια και κοινωνική ευαισθητοποίηση. Η ενημέρωση είναι το πρώτο βήμα για να χτιστεί μια κοινωνία όπου όλες οι γυναίκες θα μπορούν να ζουν με ασφάλεια, αξιοπρέπεια και σεβασμό.

Δομές Υποστήριξης στην Ελλάδα

• Γραμμή SOS 15900
• Συμβουλευτικά κέντρα & Ξενώνες
• Αστυνομία (100)
• Νοσοκομεία & Ιατροδικαστικές υπηρεσίες 
• ΜΚΟ για την υποστήριξη θυμάτων βίας

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

United Nations. (1993). Declaration on the elimination of violence against women. United Nations. 

World Health Organization. (2021). Violence against women prevalence estimates 2018: Global, regional and national prevalence for intimate partner violence against women and global and regional prevalence for non-partner sexual violence. WHO Press. 

World Health Organization, London School of Hygiene and Tropical Medicine, & South African Medical Research Council. (2013). Global and regional estimates of violence against women: Prevalence and health effects of intimate partner violence and non-partner sexual violence. WHO Press.

World Health Organization. (2024). Violence against women. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women

     Ο καρκίνος του μαστού είναι η πιο συχνή μορφή καρκίνου στις γυναίκες παγκοσμίως. Το 2022, περίπου 2,3 εκατομμύρια γυναίκες διαγνώστηκαν με τη νόσο, ενώ άλλες 670.000 έχασαν τη ζωή τους από αυτή. Πίσω από αυτούς τους αριθμούς δεν κρύβονται απλώς στατιστικά στοιχεία. Πρόκειται για μητέρες, αδελφές, φίλες και συνοδοιπόρους της ζωής μας, γυναίκες που ζουν ανάμεσά μας και αξίζουν μια ζωή γεμάτη υγεία, ελπίδα και αξιοπρέπεια.

     Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) εγκαινίασε το 2021 την πρωτοβουλία Global BreastCancer Initiative (GBCI), ένα πρωτοπόρο πρόγραμμα με στόχο τη μείωση της θνησιμότητας από καρκίνο του μαστού κατά 2,5% κάθε χρόνο. Σε διάρκεια περίπου 20 ετών, αυτή η προσπάθεια θα μπορούσε να σώσει περίπου 2,5 εκατομμύρια ζωές — μαμάδες, αδελφές, φίλες, γυναίκες που ζουν ανάμεσά μας. Το πρόγραμμα επικεντρώνεται κυρίως σε χώρες με χαμηλό και μεσαίο εισόδημα, όπου η έγκαιρη διάγνωση και η πρόσβαση σε ποιοτική θεραπεία συχνά δεν είναι δεδομένες, προσπαθώντας να μειώσει τις ανισότητες και να δώσει σε κάθε γυναίκα την ευκαιρία για καλύτερη ζωή και υγεία.

     Αν και το πρόγραμμα της GBCI δεν έχει εφαρμοστεί επίσημα στην Ελλάδα ως αυτόνομη πρωτοβουλία, πολλές από τις αρχές του έχουν ενσωματωθεί στις εθνικές πολιτικές πρόληψης και έγκαιρης διάγνωσης του καρκίνου του μαστού. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Εθνικό Πρόγραμμα Προσυμπτωματικού Ελέγχου “Φώφη Γεννηματά”, που προσφέρει δωρεάν μαστογραφίες σε γυναίκες ηλικίας 45 έως 74 ετών, με ειδοποίηση μέσω προσωπικού μηνύματος (SMS) για τον προγραμματισμό της εξέτασης. Παράλληλα, πλήθος δημόσιων νοσοκομείων, Κέντρων Υγείας και δημοτικών ιατρείων παρέχουν δωρεάν κλινικές εξετάσεις μαστού, ενώ Κινητές Μονάδες Μαστογραφίας, σε συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και οργανισμούς όπως το Άλμα Ζωής και τη Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία, ενισχύουν την πρόσβαση των γυναικών σε απομακρυσμένες περιοχές. Εξίσου σημαντική είναι η υποστήριξη στον τομέα της ψυχικής υγείας, καθώς ο ΕΟΠΥΥ, Κέντρα Ψυχικής Υγείας και σύλλογοι ασθενών, προσφέρουν ψυχολογική υποστήριξη και ομάδες ενδυνάμωσης για γυναίκες πουπάσχουν από καρκίνο του μαστού. Έτσι, παρότι η Ελλάδα δεν έχει υιοθετήσει επισήμως το πλαίσιο της GBCI, αξιοποιεί ουσιαστικά τις πρακτικές και τα εργαλεία της, προωθώντας μια ολιστική προσέγγιση που συνδυάζει την πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση και τη φροντίδα της ψυχικής υγείας των γυναικών.

       Η πρόληψη αποτελεί το πιο ισχυρό εργαλείο στη μάχη κατά του καρκίνου του μαστού. Η έγκαιρη διάγνωση μέσω τακτικών εξετάσεων, όπως η μαστογραφία, σε συνδυασμό με την ενημέρωση και την εκπαίδευση των γυναικών, μπορεί να σώσει ζωές και να μειώσει σημαντικά τις επιπλοκές της νόσου. Παράλληλα, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη διασφαλίζει ότι οι γυναίκες που αντιμετωπίζουν τη διάγνωση έχουν τη στήριξη και την καθοδήγηση που χρειάζονται για να διαχειριστούν τον φόβο και το άγχος, ενισχύοντας την ψυχική τους ανθεκτικότητα. Η συνδυαστική προσέγγιση πρόληψης, έγκαιρης διάγνωσης και φροντίδας αποτελεί τον καλύτερο δρόμο για μια κοινωνία ενημερωμένη, δυνατή και έτοιμη να αντιμετωπίσει τον καρκίνο του μαστού με ασφάλεια και ελπίδα.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

World Health Organization. (2021). Global Breast Cancer Initiative (GBCI). https://www.who.int/initiatives/global-breast-cancer-initiative

World Health Organization. (2022). Breast cancer: Prevention and control. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer

Alma Zois – Πανελλήνιος Σύλλογος Γυναικών με Καρκίνο Μαστού. (n.d.). Υποστήριξη και ψυχολογική στήριξη γυναικών με καρκίνο του μαστού. https://almazois.gr/

Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία. (n.d.). Πρόληψη και ενημέρωση για τον καρκίνο του μαστού. https://cancerhellas.org/

OECD / European Observatory on Health Systems and Policies. (2025). Country Cancer Profile: Greece 2025. https://www.oecd.org

Colditz, G. A., Baer, H. J., & Tamimi, R. M. (2006). Breast cancer. In G. A. Colditz & E. J. Schottenfeld (Eds.), Cancer epidemiology and prevention (3rd ed.). Oxford University Press.

Ειρήνη Ταρασίδου

Ψυχολόγος

Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας  

         Η μοναξιά στην τρίτη ηλικία δεν βιώνεται απλώς ως μια δύσκολη στιγμή ή ένα παροδικό συναίσθημα. Για πολλούς ηλικιωμένους είναι μια καθημερινή εμπειρία, η οποία σχετίζεται με την απώλεια συντρόφων, συγγενών και φίλων, τη μείωση των κοινωνικών επαφών ή την ησυχία σ’ ένα σπίτι που στο παρελθόν έσφυζε από ζωή. Στη σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται ως μια «σιωπηλή επιδημία» που εξαπλώνεται, καθώς το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται και ταυτόχρονα οι κοινωνίες καθίστανται πιο απρόσωπες (Ong et al., 2015). Επομένως, οι κοινωνικές αλλαγές, η αποδυνάμωση των οικογενειακών δομών και οι αλλαγές στον τρόπο ζωής οδηγούν όλο και περισσότερους ηλικιωμένους σε συναισθήματα απομόνωσης.

            Μια πρόσφατη ευρωπαϊκή έρευνα έδειξε ότι 13% των πολιτών δηλώνουν πως αισθάνονται «συχνά» ή «πάντα» μόνοι (European Commission, 2022). Το ποσοστό αυτό τείνει να παρουσιάζεται αυξημένο στις μεγαλύτερες ηλικίες. Η μοναξιά όμως δεν αναφέρεται απλώς στις περιπτώσεις που κάποιος ζει μόνος· αφορά  στην υποκειμενική αίσθηση ότι οι προσωπικές και κοινωνικές σχέσεις που έχουμε δεν επαρκούν ή δεν καλύπτουν τις συναισθηματικές μας ανάγκες (Schutter et al., 2022). Συγκεκριμένα, ένας ηλικιωμένος μπορεί να ζει με την οικογένειά του, πάραυτα να νιώθει αποκομμένος από τα υπόλοιπα μέλη. Αυτή η διάσταση καθιστά τη μοναξιά πιο περίπλοκη από την αντικειμενική κοινωνική απομόνωση, αφού συνδέεται κυρίως με την ερμηνεία και το βίωμα του ατόμου.
            Οι επιπτώσεις της μοναξιάς στην ψυχική υγεία είναι βαθιές και πολυεπίπεδες. Οι έρευνες καταδεικνύουν ισχυρή συσχέτιση με την εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Ειδικότερα, οι ηλικιωμένοι που δηλώνουν ότι αισθάνονται μόνοι παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής και δυσθυμίας (Ong et al., 2015). Συχνά περιγράφουν αίσθηση κενού και δυσκολία να ικανοποιηθούν στην καθημερινότητα, ακόμα κι όταν γύρω τους υπάρχουν άνθρωποι. Επιπλέον, η χρόνια μοναξιά φαίνεται να επιβαρύνει την αυτοεκτίμηση, να αυξάνει τα αισθήματα απελπισίας και να ενισχύει την τάση για αρνητική αυτοαξιολόγηση (Aslanidou, 2025).

            Παράλληλα, έχει βρεθεί ισχυρή σύνδεση της μοναξιάς με αγχώδεις διαταραχές. Η αίσθηση κοινωνικής απόρριψης ή περιθωριοποίησης ενισχύει την ανησυχία απώλειας σχέσεων. Οι ηλικιωμένοι που βιώνουν μοναξιά συχνά αναφέρουν υπερευαισθησία στην κριτική και αίσθημα φόβου απέναντι σε νέες κοινωνικές επαφές, με αποτέλεσμα να απομονώνονται ακόμη περισσότερο (Schutter et al., 2022). Κατ’ αυτό τον τρόπο δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: το άτομο που νιώθει μόνο δεν επιζητά την κοινωνική σύνδεση λόγω ανασφάλειας και απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τους άλλους.

            Ένα άλλο πεδίο που επηρεάζεται αφορά στις γνωστικές λειτουργίες, όπως για παράδειγμα η μνήμη και η σκέψη. Η μοναξιά έχει συσχετισθεί με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας. Σε διάφορες μελέτες η αυξημένη κοινωνική απομόνωση βρέθηκε να συνδέεται με ταχύτερη απώλεια μνήμης και έκπτωση εκτελεστικών λειτουργιών, όπως η συγκέντρωση, η προσοχή και η ικανότητα λήψης αποφάσεων (Lyu et al., 2024. Ong et al., 2015). Το ψυχολογικό αποτύπωμα της μοναξιάς και της απομόνωσης φαίνεται να ενεργοποιεί μηχανισμούς στρες, οι οποίοι με τη σειρά τους επιταχύνουν τη φθορά στον εγκέφαλο.

            Πέρα από τις διαγνωσμένες διαταραχές, η μοναξιά οδηγεί σε μια διάχυτη επιβάρυνση της ψυχολογικής ευημερίας σε καθημερινό επίπεδο με σοβαρές συνέπειες για την ποιότητα ζωής και την αίσθηση νοήματος (Aslanidou, 2025). Αποτελεί ένα σοβαρό κοινωνικό ζήτημα με επίδραση στη δημόσια υγεία, για το οποίο χρειάζεται ανοιχτός διάλογος, ώστε να αντιμετωπιστεί χωρίς στίγμα. Η αναγνώριση του φαινομένου όχι ως αναπόφευκτης πτυχής του γήρατος, αλλά ως κατάστασης με σοβαρές ψυχολογικές επιπτώσεις, είναι το πρώτο βήμα για μια κοινωνία που ενδιαφέρεται για τις ψυχοκοινωνικές ανάγκες των ατόμων τρίτης ηλικίας.

Βιβλιογραφία

Aslanidou, V. A., Charalambous, G., Skitsou, A., & Galanis, P. (2025). Loneliness, Support, and Care Models in Greece: A Cross-Sectional Study. Cureus 17(7). https://doi.org/10.7759/cureus.87227

Joint Research Centre. (2023, June). The EU Loneliness Survey. European Commission. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/survey-methods-and-analysis-centre/loneliness/eu-loneliness-survey_en

Lyu, C., Siu, K., Xu, I., Osman, I., & Zhong, J. (2024). Social Isolation Changes and Long-Term Outcomes Among Older Adults. JAMA Network Open, 7(7). https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.24519

Ong, A. D., Uchino, B. N., & Wethington, E. (2016). Loneliness and Health in Older Adults: A Mini-Review and Synthesis. Gerontology, 62(4), 443–449. https://doi.org/10.1159/000441651

Schutter, N., Holwerda, T. J., Comijs, H. C., Stek, M. L., Peen, J., & Dekker, J. J. M. (2022). Loneliness, social network size and mortality in older adults: a meta-analysis. European Journal of Ageing, 19. https://doi.org/10.1007/s10433-022-00740-z

Θεόφιλος Βαρακλής 

Ψυχολόγος 

Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

     Περίπου 47 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως πάσχουν από κάποια μορφή άνοιας, αριθμός που αναμένεται να αυξηθεί μέχρι το 2050 στα 131 εκατομμύρια (Alzheimer’s Disease International, 2015). Αποσκοπώντας στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού για την άνοια, αλλά και στην αντιμετώπιση του στίγματος που βιώνει αυτή η ομάδα ατόμων, ο Σεπτέμβριος έχει καθιερωθεί διεθνώς ως Παγκόσμιος Μήνας για την νόσο Alzheimer, ενώ στις 21 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Άνοιας.

    Η άνοια αποτελεί μια χρόνια και προοδευτικήδιαταραχή, η οποία χαρακτηρίζεται από τη νοητική έκπτωση σε δύο ή περισσότερες γνωσιακές λειτουργίες,ως συνέπεια εγκεφαλικής νόσου ή κάκωσης (Arvanitakiset al., 2019). Η συχνότερη μορφή άνοιας είναι η νόσος Alzheimer, η οποία κατατάσσεται ως η πέμπτη και έκτη πιο συχνή αιτία θανάτου για γυναίκες και άντρες άνω των 65 ετών αντίστοιχα (Wang et al., 2016). Η κλινική εικόνα της νόσου Alzheimer χαρακτηρίζεται συνήθως από βραδεία έναρξη και προοδευτική επιδείνωση της μνήμης, με κύρια εκδήλωση τη δυσκολία αφομοίωσης νέων πληροφοριών που σχετίζονται με την επεισοδιακή μνήμη (Πχ. Το άτομο ξεχνά τα ραντεβού του ή την λήψη της φαρμακευτικής αγωγής του). Μεταξύ των λιγότερο συχνών μορφών άνοιας συγκαταλέγεται αφενός η άνοιαμε σωμάτια Lewy, η οποία χαρακτηρίζεται από πρώιμη εμφάνιση οπτικοχωρικών ελλειμμάτων και συμπτωμάτων παρκινσονισμού (Brenowitz et al., 2017; Walker et al., 2015) και αφετέρου η μετωποκραταφικήάνοια, η οποία συνοδεύεται από διαταραχές συμπεριφοράς ή ενίοτε διαταραχές της ομιλίας (Perry etal., 2017). 

     Δεδομένου ότι δεν υπάρχει διαθέσιμη θεραπεία για την άνοια, οι παρεμβατικές στρατηγικέςεπικεντρώνονται στη βελτίωση της ποιότητας ζωής, στη διαχείριση των ψυχικών συμπτωμάτων και στην επιβράδυνση της προοδευτικής γνωστικής έκπτωσης. Σε προληπτικό επίπεδο, πληθώρα μελετών έχει διερευνήσει τους παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με την εμφάνιση άνοιας. Παρακάτω παρατίθενται συνοπτικά 12 παράγοντες κινδύνου, η διαχείριση των οποίων, σύμφωνα με τους Long και συν. (2023), μπορεί να εμποδίσει ή να καθυστερήσει το 40% των περιπτώσεων άνοιας:

1. Ορθή διαχείριση του σακχαρώδη διαβήτη. Ο διαβήτης αυξάνει τον κίνδυνο αγγειακής βλάβης στον εγκέφαλο, φλεγμονής ή και οξειδωτικού στρες, τα οποία σχετίζονται αρνητικά με τη γνωσιακή λειτουργικότητα. 
2. Αρτηριακή πίεση. Στόχος κατά τη μέση ηλικία (άνω των 40 ετών) είναι η διατήρηση της συστολικής πίεσης στα 130 mmHg ή χαμηλότερα, καθώς η καλή ρύθμιση της υπέρτασης μειώνει το κίνδυνο ανάπτυξης άνοιας.
3. Αποφυγή ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Σημαντική είναι η μείωση της έκθεσης στην ατμοσφαιρική ρύπανση και το παθητικό κάπνισμα.
4. Πρόληψη τραυματισμών κεφαλής. Οι κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις αυξάνουν τον κίνδυνο ανάπτυξης άνοιας, για αυτό η αποφυγή τραυματισμών και η κατάλληλη προστασία του κεφαλιού αποτελούν σημαντικά μέτρα πρόληψης.
5. Κάπνισμα. Επιτακτική κρίνεται η διακοπή καπνίσματος, καθώς μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας ακόμη και σε μεγάλες ηλικίες
6. Παχυσαρκία. Από τις πρόσφατες έρευνες φαίνεται πως ο αυξημένος δείκτης μάζας σώματος (BMI>30) σχετίζεται θετικά με τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Επίσης, η παχυσαρκία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πάθηση του σακχαρώδη διαβήτη, ο οποίος αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου.
7. Εκπαιδευτικό επίπεδο. Η παροχή τουλάχιστον πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θεωρείται σημαντικός παράγοντας πρόληψης της άνοιας, καθώς η εκπαίδευση ενισχύει τη γνωστική ανθεκτικότητα του εγκεφάλου. 
8. Άθληση. Η τακτική σωματική δραστηριότητα βοηθάει στην αντιμετώπιση άλλων υποτιθέμενων παραγόντων κινδύνου για εμφάνιση άνοιας (πχ. παχυσαρκία, ύπνος).
9. Ακουστικά Βαρηκοΐας. Ενθαρρύνεται η χρήση ακουστικών βαρηκοΐας για την απώλεια ακοής καθώς και η μείωση της απώλειας ακοής, με την προστασία των αυτιών από την υπερβολική έκθεση σε θορύβους.
10. Αλκοόλ. Σημαντικός κρίνεται ο περιορισμός της κατανάλωσης αλκοόλ, καθώς φαίνεται πως η κατανάλωση περισσοτέρων από 21 μονάδων την εβδομάδα αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας. 
11. Κοινωνικό πλαίσιο. Οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα και η κοινωνικοποίηση φαίνεται να ενισχύει την υγεία του εγκεφάλου. Η διατήρηση ποιοτικών κοινωνικών επαφών και η συμμετοχή σε δραστηριότητες της κοινότητας μπορούν συμβάλουν στην πρόληψη της άνοιας.
12. Διαχείριση της κατάθλιψης. Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία της κατάθλιψης στην τρίτη ηλικία δύνανται να μειώσουν τον κίνδυνο ανάπτυξης άνοιας. Η ενίσχυση της πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας κρίνεται καθοριστική.

     Η άνοια αποτελεί σημαντική πρόκληση σε υγειονομικό, κοινωνικό και ατομικό επίπεδο, καθώς το κόστος φροντίδας είναι υψηλό και οι διαθέσιμες θεραπευτικές παρεμβάσεις έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα. Η πρόληψη και η έγκαιρη παρέμβαση παραμένουν το πιο αποτελεσματικό μέσο αντιμετώπισης της νόσου. Και ας μην ξεχνάμε, φροντίζουμε τον εγκέφαλό μας σήμερα, για να θυμόμαστε να ζούμε καλύτερα αύριο.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Alzheimer’s Disease International (ADI). World Alzheimer Report 2015: The Global Impact of Dementia: An Analysis of Prevalence, Incidence, Constand Trends. ADI website. https://www.alz.co.uk/research/WorldAlzheimerReport2015.pdf

Arvanitakis, Z., Shah, R. C., & Bennett, D. A. (2019). Diagnosis and Management of Dementia:review. JAMA, 322(16),1589. https://doi.org/10.1001/jama.2019.4782

Brenowitz, W. D., Keene, C. D., Hawes, S. E., Hubbard, R. A., Longstreth, W., Woltjer, R. L., Crane, P. K., Larson, E. B., & Kukull, W. A. (2017). Alzheimer’s disease neuropathologic change, Lewy body disease, and vascular brain injury in 

clinic- and community-based samples. Neurobiology of Aging, 53, 83–92. https://doi.org/10.1016/j.neurobiolaging.2017.01.017

Long, S., Benoist, C., & Weidner, W. (2023). World Alzheimer Report 2023: Reducing dementia risk: Never too early, never too late. Alzheimer’s Disease International. https://www.alzint.org/u/World-Alzheimer-Report-2023.pdf

Perry, D. C., Brown, J. A., Possin, K. L., Datta, S., Trujillo, A., Radke, A., Karydas, A., Kornak, J., Sias, A. C., Rabinovici, G. D., Gorno-Tempini, M. L., Boxer, A. L., De May, M., Rankin, K. P., Sturm, V. E., Lee, S. E., Matthews, B. R., Kao, A. W., 

Vossel, K. A., . . . Seeley, W. W. (2017). Clinicopathological correlations in behavioural variant frontotemporal dementia. Brain, 140(12), 3329–3345. https://doi.org/10.1093/brain/awx254

Walker, Z., Possin, K. L., Boeve, B. F., & Aarsland, D. (2015). Lewy body dementias. The Lancet, 386(10004), 1683–

1697. https://doi.org/10.1016/s01406736(15)00462-6

Wang, H., Naghavi, M., Allen, C., Barber, R. M., Bhutta, Z. A., Carter, A., Casey, D. C., Charlson, F. J., Chen, A. Z., Coates, M. M., Coggeshall, M., Dandona, L., Dicker, D. J., Erskine, H. E., Ferrari, A. J., Fitzmaurice, C., Foreman, K., Forouzanfar, M. H., Fraser, M. S., . . . Murray, C. J. L. (2016). Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015. The Lancet, 388(10053), 1459–1544. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(16)31012-1

Ειρήνη Ταρασίδου

Ψυχολόγος

Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

Φωτογραφικά στιγμιότυπα από την ομιλία της Τρίτης 9/09 στο Γυμνάσιο Κοπανου με θέμα: Ψυχική ανθεκτικότητα στην εκπαίδευση: Εργαλεία και στρατηγικές για εκπαιδευτικούς.