Η μοναξιά στην τρίτη ηλικία δεν βιώνεται απλώς ως μια δύσκολη στιγμή ή ένα παροδικό συναίσθημα. Για πολλούς ηλικιωμένους είναι μια καθημερινή εμπειρία, η οποία σχετίζεται με την απώλεια συντρόφων, συγγενών και φίλων, τη μείωση των κοινωνικών επαφών ή την ησυχία σ’ ένα σπίτι που στο παρελθόν έσφυζε από ζωή. Στη σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται ως μια «σιωπηλή επιδημία» που εξαπλώνεται, καθώς το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται και ταυτόχρονα οι κοινωνίες καθίστανται πιο απρόσωπες (Ong et al., 2015). Επομένως, οι κοινωνικές αλλαγές, η αποδυνάμωση των οικογενειακών δομών και οι αλλαγές στον τρόπο ζωής οδηγούν όλο και περισσότερους ηλικιωμένους σε συναισθήματα απομόνωσης.
Μια πρόσφατη ευρωπαϊκή έρευνα έδειξε ότι 13% των πολιτών δηλώνουν πως αισθάνονται «συχνά» ή «πάντα» μόνοι (European Commission, 2022). Το ποσοστό αυτό τείνει να παρουσιάζεται αυξημένο στις μεγαλύτερες ηλικίες. Η μοναξιά όμως δεν αναφέρεται απλώς στις περιπτώσεις που κάποιος ζει μόνος· αφορά στην υποκειμενική αίσθηση ότι οι προσωπικές και κοινωνικές σχέσεις που έχουμε δεν επαρκούν ή δεν καλύπτουν τις συναισθηματικές μας ανάγκες (Schutter et al., 2022). Συγκεκριμένα, ένας ηλικιωμένος μπορεί να ζει με την οικογένειά του, πάραυτα να νιώθει αποκομμένος από τα υπόλοιπα μέλη. Αυτή η διάσταση καθιστά τη μοναξιά πιο περίπλοκη από την αντικειμενική κοινωνική απομόνωση, αφού συνδέεται κυρίως με την ερμηνεία και το βίωμα του ατόμου.
Οι επιπτώσεις της μοναξιάς στην ψυχική υγεία είναι βαθιές και πολυεπίπεδες. Οι έρευνες καταδεικνύουν ισχυρή συσχέτιση με την εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Ειδικότερα, οι ηλικιωμένοι που δηλώνουν ότι αισθάνονται μόνοι παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής και δυσθυμίας (Ong et al., 2015). Συχνά περιγράφουν αίσθηση κενού και δυσκολία να ικανοποιηθούν στην καθημερινότητα, ακόμα κι όταν γύρω τους υπάρχουν άνθρωποι. Επιπλέον, η χρόνια μοναξιά φαίνεται να επιβαρύνει την αυτοεκτίμηση, να αυξάνει τα αισθήματα απελπισίας και να ενισχύει την τάση για αρνητική αυτοαξιολόγηση (Aslanidou, 2025).
Παράλληλα, έχει βρεθεί ισχυρή σύνδεση της μοναξιάς με αγχώδεις διαταραχές. Η αίσθηση κοινωνικής απόρριψης ή περιθωριοποίησης ενισχύει την ανησυχία απώλειας σχέσεων. Οι ηλικιωμένοι που βιώνουν μοναξιά συχνά αναφέρουν υπερευαισθησία στην κριτική και αίσθημα φόβου απέναντι σε νέες κοινωνικές επαφές, με αποτέλεσμα να απομονώνονται ακόμη περισσότερο (Schutter et al., 2022). Κατ’ αυτό τον τρόπο δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: το άτομο που νιώθει μόνο δεν επιζητά την κοινωνική σύνδεση λόγω ανασφάλειας και απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τους άλλους.
Ένα άλλο πεδίο που επηρεάζεται αφορά στις γνωστικές λειτουργίες, όπως για παράδειγμα η μνήμη και η σκέψη. Η μοναξιά έχει συσχετισθεί με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας. Σε διάφορες μελέτες η αυξημένη κοινωνική απομόνωση βρέθηκε να συνδέεται με ταχύτερη απώλεια μνήμης και έκπτωση εκτελεστικών λειτουργιών, όπως η συγκέντρωση, η προσοχή και η ικανότητα λήψης αποφάσεων (Lyu et al., 2024. Ong et al., 2015). Το ψυχολογικό αποτύπωμα της μοναξιάς και της απομόνωσης φαίνεται να ενεργοποιεί μηχανισμούς στρες, οι οποίοι με τη σειρά τους επιταχύνουν τη φθορά στον εγκέφαλο.
Πέρα από τις διαγνωσμένες διαταραχές, η μοναξιά οδηγεί σε μια διάχυτη επιβάρυνση της ψυχολογικής ευημερίας σε καθημερινό επίπεδο με σοβαρές συνέπειες για την ποιότητα ζωής και την αίσθηση νοήματος (Aslanidou, 2025). Αποτελεί ένα σοβαρό κοινωνικό ζήτημα με επίδραση στη δημόσια υγεία, για το οποίο χρειάζεται ανοιχτός διάλογος, ώστε να αντιμετωπιστεί χωρίς στίγμα. Η αναγνώριση του φαινομένου όχι ως αναπόφευκτης πτυχής του γήρατος, αλλά ως κατάστασης με σοβαρές ψυχολογικές επιπτώσεις, είναι το πρώτο βήμα για μια κοινωνία που ενδιαφέρεται για τις ψυχοκοινωνικές ανάγκες των ατόμων τρίτης ηλικίας.
Βιβλιογραφία
Aslanidou, V. A., Charalambous, G., Skitsou, A., & Galanis, P. (2025). Loneliness, Support, and Care Models in Greece: A Cross-Sectional Study. Cureus 17(7). https://doi.org/10.7759/cureus.87227
Joint Research Centre. (2023, June). The EU Loneliness Survey. European Commission. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/survey-methods-and-analysis-centre/loneliness/eu-loneliness-survey_en
Lyu, C., Siu, K., Xu, I., Osman, I., & Zhong, J. (2024). Social Isolation Changes and Long-Term Outcomes Among Older Adults. JAMA Network Open, 7(7). https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.24519
Ong, A. D., Uchino, B. N., & Wethington, E. (2016). Loneliness and Health in Older Adults: A Mini-Review and Synthesis. Gerontology, 62(4), 443–449. https://doi.org/10.1159/000441651
Schutter, N., Holwerda, T. J., Comijs, H. C., Stek, M. L., Peen, J., & Dekker, J. J. M. (2022). Loneliness, social network size and mortality in older adults: a meta-analysis. European Journal of Ageing, 19. https://doi.org/10.1007/s10433-022-00740-z
Θεόφιλος Βαρακλής
Ψυχολόγος
Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας
