Περίπου 47 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως πάσχουν από κάποια μορφή άνοιας, αριθμός που αναμένεται να αυξηθεί μέχρι το 2050 στα 131 εκατομμύρια (Alzheimer’s Disease International, 2015). Αποσκοπώντας στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού για την άνοια, αλλά και στην αντιμετώπιση του στίγματος που βιώνει αυτή η ομάδα ατόμων, ο Σεπτέμβριος έχει καθιερωθεί διεθνώς ως Παγκόσμιος Μήνας για την νόσο Alzheimer, ενώ στις 21 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Άνοιας.
Η άνοια αποτελεί μια χρόνια και προοδευτικήδιαταραχή, η οποία χαρακτηρίζεται από τη νοητική έκπτωση σε δύο ή περισσότερες γνωσιακές λειτουργίες,ως συνέπεια εγκεφαλικής νόσου ή κάκωσης (Arvanitakiset al., 2019). Η συχνότερη μορφή άνοιας είναι η νόσος Alzheimer, η οποία κατατάσσεται ως η πέμπτη και έκτη πιο συχνή αιτία θανάτου για γυναίκες και άντρες άνω των 65 ετών αντίστοιχα (Wang et al., 2016). Η κλινική εικόνα της νόσου Alzheimer χαρακτηρίζεται συνήθως από βραδεία έναρξη και προοδευτική επιδείνωση της μνήμης, με κύρια εκδήλωση τη δυσκολία αφομοίωσης νέων πληροφοριών που σχετίζονται με την επεισοδιακή μνήμη (Πχ. Το άτομο ξεχνά τα ραντεβού του ή την λήψη της φαρμακευτικής αγωγής του). Μεταξύ των λιγότερο συχνών μορφών άνοιας συγκαταλέγεται αφενός η άνοιαμε σωμάτια Lewy, η οποία χαρακτηρίζεται από πρώιμη εμφάνιση οπτικοχωρικών ελλειμμάτων και συμπτωμάτων παρκινσονισμού (Brenowitz et al., 2017; Walker et al., 2015) και αφετέρου η μετωποκραταφικήάνοια, η οποία συνοδεύεται από διαταραχές συμπεριφοράς ή ενίοτε διαταραχές της ομιλίας (Perry etal., 2017).
Δεδομένου ότι δεν υπάρχει διαθέσιμη θεραπεία για την άνοια, οι παρεμβατικές στρατηγικέςεπικεντρώνονται στη βελτίωση της ποιότητας ζωής, στη διαχείριση των ψυχικών συμπτωμάτων και στην επιβράδυνση της προοδευτικής γνωστικής έκπτωσης. Σε προληπτικό επίπεδο, πληθώρα μελετών έχει διερευνήσει τους παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με την εμφάνιση άνοιας. Παρακάτω παρατίθενται συνοπτικά 12 παράγοντες κινδύνου, η διαχείριση των οποίων, σύμφωνα με τους Long και συν. (2023), μπορεί να εμποδίσει ή να καθυστερήσει το 40% των περιπτώσεων άνοιας:
- Ορθή διαχείριση του σακχαρώδη διαβήτη. Ο διαβήτης αυξάνει τον κίνδυνο αγγειακής βλάβης στον εγκέφαλο, φλεγμονής ή και οξειδωτικού στρες, τα οποία σχετίζονται αρνητικά με τη γνωσιακή λειτουργικότητα.
- Αρτηριακή πίεση. Στόχος κατά τη μέση ηλικία (άνω των 40 ετών) είναι η διατήρηση της συστολικής πίεσης στα 130 mmHg ή χαμηλότερα, καθώς η καλή ρύθμιση της υπέρτασης μειώνει το κίνδυνο ανάπτυξης άνοιας.
- Αποφυγή ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Σημαντική είναι η μείωση της έκθεσης στην ατμοσφαιρική ρύπανση και το παθητικό κάπνισμα.
- Πρόληψη τραυματισμών κεφαλής. Οι κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις αυξάνουν τον κίνδυνο ανάπτυξης άνοιας, για αυτό η αποφυγή τραυματισμών και η κατάλληλη προστασία του κεφαλιού αποτελούν σημαντικά μέτρα πρόληψης.
- Κάπνισμα. Επιτακτική κρίνεται η διακοπή καπνίσματος, καθώς μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας ακόμη και σε μεγάλες ηλικίες
- Παχυσαρκία. Από τις πρόσφατες έρευνες φαίνεται πως ο αυξημένος δείκτης μάζας σώματος (BMI>30) σχετίζεται θετικά με τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Επίσης, η παχυσαρκία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πάθηση του σακχαρώδη διαβήτη, ο οποίος αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου.
- Εκπαιδευτικό επίπεδο. Η παροχή τουλάχιστον πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θεωρείται σημαντικός παράγοντας πρόληψης της άνοιας, καθώς η εκπαίδευση ενισχύει τη γνωστική ανθεκτικότητα του εγκεφάλου.
- Άθληση. Η τακτική σωματική δραστηριότητα βοηθάει στην αντιμετώπιση άλλων υποτιθέμενων παραγόντων κινδύνου για εμφάνιση άνοιας (πχ. παχυσαρκία, ύπνος).
- Ακουστικά Βαρηκοΐας. Ενθαρρύνεται η χρήση ακουστικών βαρηκοΐας για την απώλεια ακοής καθώς και η μείωση της απώλειας ακοής, με την προστασία των αυτιών από την υπερβολική έκθεση σε θορύβους.
- Αλκοόλ. Σημαντικός κρίνεται ο περιορισμός της κατανάλωσης αλκοόλ, καθώς φαίνεται πως η κατανάλωση περισσοτέρων από 21 μονάδων την εβδομάδα αυξάνει τον κίνδυνο άνοιας.
- Κοινωνικό πλαίσιο. Οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα και η κοινωνικοποίηση φαίνεται να ενισχύει την υγεία του εγκεφάλου. Η διατήρηση ποιοτικών κοινωνικών επαφών και η συμμετοχή σε δραστηριότητες της κοινότητας μπορούν συμβάλουν στην πρόληψη της άνοιας.
- Διαχείριση της κατάθλιψης. Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία της κατάθλιψης στην τρίτη ηλικία δύνανται να μειώσουν τον κίνδυνο ανάπτυξης άνοιας. Η ενίσχυση της πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας κρίνεται καθοριστική.
Η άνοια αποτελεί σημαντική πρόκληση σε υγειονομικό, κοινωνικό και ατομικό επίπεδο, καθώς το κόστος φροντίδας είναι υψηλό και οι διαθέσιμες θεραπευτικές παρεμβάσεις έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα. Η πρόληψη και η έγκαιρη παρέμβαση παραμένουν το πιο αποτελεσματικό μέσο αντιμετώπισης της νόσου. Και ας μην ξεχνάμε, φροντίζουμε τον εγκέφαλό μας σήμερα, για να θυμόμαστε να ζούμε καλύτερα αύριο.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Alzheimer’s Disease International (ADI). World Alzheimer Report 2015: The Global Impact of Dementia: An Analysis of Prevalence, Incidence, Constand Trends. ADI website. https://www.alz.co.uk/research/WorldAlzheimerReport2015.pdf
Arvanitakis, Z., Shah, R. C., & Bennett, D. A. (2019). Diagnosis and Management of Dementia:review. JAMA, 322(16),1589. https://doi.org/10.1001/jama.2019.4782
Brenowitz, W. D., Keene, C. D., Hawes, S. E., Hubbard, R. A., Longstreth, W., Woltjer, R. L., Crane, P. K., Larson, E. B., & Kukull, W. A. (2017). Alzheimer’s disease neuropathologic change, Lewy body disease, and vascular brain injury in
clinic- and community-based samples. Neurobiology of Aging, 53, 83–92. https://doi.org/10.1016/j.neurobiolaging.2017.01.017
Long, S., Benoist, C., & Weidner, W. (2023). World Alzheimer Report 2023: Reducing dementia risk: Never too early, never too late. Alzheimer’s Disease International. https://www.alzint.org/u/World-Alzheimer-Report-2023.pdf
Perry, D. C., Brown, J. A., Possin, K. L., Datta, S., Trujillo, A., Radke, A., Karydas, A., Kornak, J., Sias, A. C., Rabinovici, G. D., Gorno-Tempini, M. L., Boxer, A. L., De May, M., Rankin, K. P., Sturm, V. E., Lee, S. E., Matthews, B. R., Kao, A. W.,
Vossel, K. A., . . . Seeley, W. W. (2017). Clinicopathological correlations in behavioural variant frontotemporal dementia. Brain, 140(12), 3329–3345. https://doi.org/10.1093/brain/awx254
Walker, Z., Possin, K. L., Boeve, B. F., & Aarsland, D. (2015). Lewy body dementias. The Lancet, 386(10004), 1683–
1697. https://doi.org/10.1016/s01406736(15)00462-6
Wang, H., Naghavi, M., Allen, C., Barber, R. M., Bhutta, Z. A., Carter, A., Casey, D. C., Charlson, F. J., Chen, A. Z., Coates, M. M., Coggeshall, M., Dandona, L., Dicker, D. J., Erskine, H. E., Ferrari, A. J., Fitzmaurice, C., Foreman, K., Forouzanfar, M. H., Fraser, M. S., . . . Murray, C. J. L. (2016). Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015. The Lancet, 388(10053), 1459–1544. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(16)31012-1
Ειρήνη Ταρασίδου
Ψυχολόγος
Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας
