Η 10η Δεκεμβρίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι δικαιώματα που ανήκουν εγγενώς σε κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από φυλή, φύλο, εθνικότητα, θρησκεία ή κοινωνική θέση. Είναι δικαιώματα που εξασφαλίζουν την αξιοπρέπεια, την ελευθερία της έκφρασης, το δικαίωμα στη ζωή, στην υγεία, στην εκπαίδευση, στην ασφάλεια, και σε πολλές άλλες βασικές ελευθερίες που καθιστούν τον άνθρωπο μέλος μιας δημοκρατικής και δίκαιης κοινωνίας. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι καθολικά, αμετάβλητα και αδιαίρετα. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που υιοθετήθηκε το 1948 από τη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, αποτέλεσε ορόσημο στην παγκόσμια προσπάθεια κατοχύρωσης αυτών των δικαιωμάτων. Τα κράτη αναλαμβάνουν την υποχρέωση όχι μόνο να αποφεύγουν παραβιάσεις, αλλά και να διασφαλίζουν - μέσω νόμων και πολιτικών- ότι τα δικαιώματα αυτά γίνονται πραγματικότητα για όλους.
Ειδικότερα στον τομέα της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα, μέσω του εθνικού προγράμματος Ψυχαργώς και τις δράσεις για την ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, η χώρα επιχείρησε να ενσωματώσει τις διεθνείς αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο εθνικό σύστημα υγείας : να σπάσει το στίγμα, να προωθήσει την κοινωνική ένταξη, να προστατεύσει την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα των πιο ευάλωτων.
Αναλυτικότερα, η ψυχιατρική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα, ξεκίνησε με τη νομοθεσία του 1980 με σκοπό την μετάβαση από το ιδρυματικό μοντέλο σε κοινοτικές, εξωνοσοκομειακές υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Ένα από τα πιο σημαντικά εγχειρήματα ήταν το πρόγραμμα Ψυχαργώς, το οποίο στόχευε στη δημιουργία κοινοτικών κέντρων, θεραπευτικών δομών, κινητών μονάδων, δομών ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, μείωση των κλινών στα ψυχιατρεία και γενικότερα στην κοινωνική επανένταξη των ψυχικά πασχόντων. Η μεταρρύθμιση επιδίωξε να τοποθετήσει τα άτομα με ψυχικές διαταραχές στο επίκεντρο του Εθνικού Συστήματος Υγείας, με σεβασμό στα δικαιώματά τους, χωρίς διακρίσεις, με προσιτή και ποιοτική φροντίδα, και με σεβασμό στην αυτονομία τους.
Η διασφάλιση της ψυχικής υγείας είναι ένα θέμα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όταν ένα κράτος φροντίζει ώστε κάθε πολίτης, ανεξάρτητα από κοινωνική ή οικονομική θέση, να έχει πρόσβαση, χωρίς διακρίσεις, σε ποιοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, εξασφαλίζει την αξιοπρέπεια και την αυτονομία του. Όταν προστατεύει την ελευθερία της επιλογής του ασθενή, το δικαίωμά του να ενημερωθεί, να συμμετάσχει στη λήψη αποφάσεων, να έχει σεβασμό και ασφάλεια, τότε δείχνει ότι σέβεται τη βασική αξία της ανθρώπινης προσωπικότητας.
Η μέριμνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μπορεί να σταματά στα λόγια ή σε γενικές διακηρύξεις· χρειάζεται αποτελεσματική θεσμική θωράκιση, εφαρμογή νόμων και ενεργή κοινωνική εγρήγορση. Ιδιαίτερα στον χώρο της ψυχικής υγείας, όπου ιστορικά υπήρξαν παραβιάσεις, στιγματισμός και εξοστρακισμός, η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί κρίσιμο δείγμα του πολιτισμού και της ανθρωπιάς μιας κοινωνίας.
Την Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων δεσμευόμαστε να διπλασιάσουμε τις προσπάθειές μας να σταθούμε στο πλευρό των καταπιεσμένων και όσων απειλούνται και να υψώσουμε τη φωνή μας γι’ αυτούς, όπου και αν ζουν.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Δικαιώματα Ληπτών Υπηρεσιών Υγείας - Υπουργείο Υγείας. Www.moh.gov.gr. https://www.moh.gov.gr/articles/citizen/dikaiwmata-lhptwn-yphresiwn-ygeias/
Δημόσια ηλεκτρονική διαβούλευση για το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Υγείας “Ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης” (2024). Opengov.gr. https://www.opengov.gr/yyka/?p=4763
Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα : Πρόγραμμα ΨΥΧΑΡΓΩΣ (2011). Υπουργείο Υγείας. https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/programma-quot-psyxargws-quot/83-h-psyxiatrikh-metarrythmish-sthn-ellada
Θεσμικό πλαίσιο για τα δικαιώματα των ασθενών στην Ελλάδα. (2021). Εθνικό σημείο επαφής διασυνοριακής περίθαλψης. https://eu-healthcare.eopyy.gov.gr/
10 Δεκεμβρίου: Παγκόσμια Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων - Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας (2023). Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας. https://minscfa.gov.gr/10-dekemvriou-pagkosmia-imera-anthropinon-dikaiomaton/
Apa.org. (2025). https://www.apa.org/topics/human-rights/index
Άννα Μαρία Καραφυλλίδου
Ψυχολόγος
Emotion Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας
