Τα άτομα με διάγνωση ψυχιατρικής ασθένειας διεθνώς αντιμετωπίζουν προβλήματα ένταξης και παραμονής στον εργασιακό χώρο. Οι μελέτες στην Ευρώπη δείχνουν ότι μόλις το 10-35% των ατόμων αυτών εργάζεται σε οποιοδήποτε μορφή εργασίας, ποσοστό ιδιαίτερα χαμηλό σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό (Üçok et al., 2012). Ειδικά στα άτομα με σοβαρές ψυχιατρικές ασθένειες (διαταραχές της διάθεσης ή στο φάσμα της ψύχωσης με μακροχρόνια πορεία και σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας) διακρίνονται τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας μεταξύ άλλων μη προνομιούχων ομάδων. Πολλοί αντιμετωπίζουν παρατεταμένη ανεργία ή πρόωρη συνταξιοδότηση λόγω της κατάστασής υγείας τους (Gühne et al., 2022).

            Τα υψηλά ποσοστά ανεργίας και υποαπασχόλησης αντικατοπτρίζονται στην δυσανάλογη εξάρτηση από προνοιακές επιδοματικές παροχές, εντείνοντας τον κοινωνικό αποκλεισμό. Ένα μεγάλο ποσοστό των ατόμων με σοβαρές ψυχιατρικές ασθένειες επιθυμεί να εργαστεί, θεωρώντας ότι έχει τις ανάλογες ικανότητες. Συνήθως όμως κατέχουν χαμηλόμισθες θέσεις και αδυνατούν να διακόψουν τη λήψη επιδομάτων στα πλαίσια μιας προσοδοφόρας θέσης εργασίας (Mueser & McGurk, 2014). Η λήψη επιδόματος αναπηρίας ενδέχεται να λειτουργήσει ως αντικίνητρο για την ένταξη στην αγορά εργασίας, λόγω μειωμένης κινητοποίησης και φόβου απώλειας των παροχών που συνδέονται με την ασθένεια (Taskila et al., 2014). Τα προγράμματα υποστηριζόμενης απασχόλησης κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση, καθώς ενισχύουν το κίνητρο του ασθενή και συμβάλλουν να ενταχθεί ή να επανενταχθεί στην αγορά εργασίας. Σε αρκετές περιπτώσεις ωστόσο, η πρόσβαση σε τέτοιου τύπου υπηρεσίες παραμένει περιορισμένη.

            Η ανεργία αποτελεί έναν παράγοντα επικινδυνότητας για τη σωματική και ψυχική υγεία, ώστε η εργασιακή κατάσταση θεωρείται ενδεικτικός παράγοντας του βαθμού της αναπηρίας σ’ αυτές τις διαταραχές (Drake & Walach, 2020). Ως εκ τούτου, η εργασία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους στόχους των ειδικών ψυχικής υγείας στο σχεδιασμό του εξατομικευμένου θεραπευτικού σχεδίου. Αναγνωρίζεται ευρέως ως αποτελεσματική παρέμβαση ψυχικής υγείας, καθώς συνδέεται με μείωση των ψυχοπαθολογικών συμπτωμάτων και μείωση της χρήσης υπηρεσιών ψυχικής υγείας, τόσο ενδονοσοκομειακών όσο και εξωνοσοκομειακών (Jäckel et al., 2017). Επιπλέον, η εργασία υποστηρίζει την ανάρρωση, ενισχύοντας την αυτοαποτελεσματικότητα, την αυτοεκτίμηση και την αυτονομία του ασθενή (Millner et al., 2015).

            Η εύρεση και διατήρηση εργασιακής απασχόλησης παρουσιάζει επιπρόσθετες δυσκολίες, κυρίως λόγω των περιορισμένων ευκαιριών, της προκατάληψης για εργασιακή ανικανότητα και του κοινωνικού στίγματος (Morgan et al., 2018). Η εργασία στα άτομα με σοβαρές ψυχιατρικές ασθένειες έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερη κοινωνική συμμετοχή, ένταξη και επιβεβαίωση (Drake & Whitley, 2014). Καθίσταται φανερό ότι η ανεργία αυτών των ατόμων συμβάλλει σε σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό κόστος. Εκτός των κλινικών και ψυχοκοινωνικών ωφελειών για τον ασθενή σε προσωπικό επίπεδο,  η σημασία της εργασιακής απασχόλησης στις σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές έγκειται και στη μείωση των δαπανών του συστήματος ψυχικής υγείας και των οργανισμών κοινωνικής αλληλεγγύης.

            Η εργασιακή απασχόληση δεν αποτελεί απλώς μέσο βιοπορισμού αλλά θεμελιώδη παράγοντα ψυχικής υγείας και κοινωνικής συνοχής. Η συμμετοχή στην εργασία προσφέρει δομή στην καθημερινότητα, ενισχύει την αίσθηση σκοπού και συμβάλλει στην ανάρρωση, μειώνοντας την ψυχοπαθολογία και την ανάγκη για εντατική χρήση υπηρεσιών υγείας. Παράλληλα, αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα ενδυνάμωσης, κοινωνικής συμπερίληψης και διασφάλισης της αξιοπρέπειας και των δικαιωμάτων των ασθενών. Συμπερασματικά, η εργασιακή απασχόληση διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και της συνολικής ευημερίας στα άτομα με σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές (Luciano et al., 2014).

Βιβλιογραφία                        

Drake, R. E., & Wallach, M. A. (2020). Employment is a critical mental health intervention. Epidemiology and Psychiatric Sciences, 29(e178). https://doi.org/10.1017/s2045796020000906

Drake, R. E., & Whitley, R. (2014). Recovery and Severe Mental Illness: Description and Analysis. The Canadian Journal of Psychiatry, 59(5), 236–242. https://doi.org/10.1177/070674371405900502

Gühne, U., Pabst, A., Kösters, M., Hasan, A., Falkai, P., Kilian, R., Allgöwer, A., Ajayi, K., Baumgärtner, J., Brieger, P., Frasch, K., Heres, S., Jäger, M., Küthmann, A., Putzhammer, A., Schneeweiß, B., Schwarz, M., Becker, T., Breilmann, J., & Riedel-Heller, S. G. (2022). Predictors of competitive employment in individuals with severe mental illness: results from an observational, cross-sectional study in Germany. Journal of Occupational Medicine and Toxicology, 17(1). https://doi.org/10.1186/s12995-022-00345-3

Jäckel, D., Kupper, Z., Glauser, S., Mueser, K. T., & Hoffmann, H. (2017). Effects of Sustained Competitive Employment on Psychiatric Hospitalizations and Quality of Life. Psychiatric Services, 68(6), 603–609. https://doi.org/10.1176/appi.ps.201600083

Luciano, A., Bond, G. R., & Drake, R. E. (2014). Does employment alter the course and outcome of schizophrenia and other severe mental illnesses? A systematic review of longitudinal research. Schizophrenia Research, 159(2-3), 312–321. https://doi.org/10.1016/j.schres.2014.09.010

Millner, U. C., Rogers, E. S., Bloch, P., Costa, W., Pritchett, S., & Woods, T. (2015). Exploring the work lives of adults with serious mental illness from a vocational psychology perspective. Journal of Counseling Psychology, 62(4), 642–654. https://doi.org/10.1037/cou0000109

Morgan, A., Reavley, N., Ross, A., Too, L., & Jorm, A. (2018). Interventions to reduce stigma towards people with severe mental illness: Systematic review and meta-analysis. Journal Of Psychiatric Research, 103, 120-133. doi: 10.1016/j.jpsychires.2018.05.017

Mueser, K. T., & McGurk, S. R. (2014). Supported employment for persons with serious mental illness: Current status and future directions. L’Encéphale, 40, S45–S56. https://doi.org/10.1016/j.encep.2014.04.008

Taskila, T., Steadman, K., Gulliford, J., Thomas, R., Elston, R., & Bevan, S. (2014). Working with schizophrenia: Experts' views on barriers and pathways to employment and job retention. Journal Of Vocational Rehabilitation, 41(1), 29-44. doi: 10.3233/jvr-140696

Üçok, A., Gorwood, P., & Karadayı, G. (2012). Employment and its relationship with functionality and quality of life in patients with schizophrenia: EGOFORS Study. European Psychiatry, 27(6), 422-425. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2011.01.014

‌

Θεόφιλος Βαρακλής 

Ψυχολόγος 

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Αυτοφροντίδας, είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε πως η φροντίδα του εαυτού μας δεν είναι εγωιστική πράξη, αλλά μια ουσιαστική ανάγκη που στηρίζει την ψυχική και σωματική μας υγεία.

Τι είναι η αυτοφροντίδα;
Η αυτοφροντίδα περιλαμβάνει όλες εκείνες τις συνειδητές επιλογές και συμπεριφορές που στοχεύουν στη διατήρηση και ενίσχυση της σωματικής, ψυχικής και συναισθηματικής μας ευεξίας. Δεν περιορίζεται μόνο σε «πρακτικές» φροντίδας, αλλά αγκαλιάζει και τη στάση που έχουμε απέναντι στον εαυτό μας — μια στάση φροντίδας, κατανόησης και σεβασμού. Πρόκειται για μια διαδικασία που συνδυάζει την αυτογνωσία με τη δράση: γνωρίζω τις ανάγκες μου και αναζητώ ενεργά πόρους που με βοηθούν να είμαι καλά.

Βασικές Διαστάσεις της Αυτοφροντίδας

🔹 Ισορροπημένη ζωή
Η ισορροπία σημαίνει να κατανέμουμε την ενέργειά μας σε διαφορετικούς τομείς της ζωής μας — εργασία, οικογένεια, κοινωνικές σχέσεις, προσωπικές ανάγκες — χωρίς να παραμελούμε καμία σημαντική διάσταση. Όταν παραβλέπουμε τις προσωπικές μας ανάγκες για χάρη των επαγγελματικών μας υποχρεώσεων, το τίμημα συχνά είναι η ψυχική εξάντληση, το άγχος και η αποστασιοποίηση. Η καλλιέργεια χόμπι, η δημιουργική απασχόληση, ο καθορισμός ρεαλιστικών στόχων, η σωστή διαχείριση του χρόνου και η διατήρηση υγιών ορίων μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής είναι στρατηγικές που ενισχύουν αυτή την ισορροπία.

🔹 Ευελιξία
Η ευελιξία δεν είναι απλώς η ικανότητα προσαρμογής στις αλλαγές· είναι μια στάση ζωής που περιλαμβάνει την αποδοχή, την ανοιχτότητα και την ικανότητα μάθησης από τις δυσκολίες. Όταν ανταποκρινόμαστε με δημιουργικότητα και ψυχραιμία στις προκλήσεις, ενεργοποιούμε υγιείς μηχανισμούς αντιμετώπισης και ενισχύουμε την ψυχική μας ανθεκτικότητα.

🔹 Σωματική υγεία
Η φροντίδα του σώματός μας αποτελεί θεμέλιο της αυτοφροντίδας. Ο ποιοτικός ύπνος, η ισορροπημένη διατροφή και η τακτική σωματική άσκηση έχουν αποδεδειγμένα θετική επίδραση στην ψυχική μας κατάσταση, μειώνοντας τα συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης και κόπωσης. Ακόμα και μικρές αλλαγές, όπως μια καθημερινή βόλτα ή η μείωση της κατανάλωσης επεξεργασμένων τροφών, μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά.

🔹 Κοινωνική στήριξη
Οι σχέσεις μας είναι ένας από τους πιο ισχυρούς προστατευτικούς παράγοντες στην ψυχική υγεία. Οι φίλοι, η οικογένεια, οι συνάδελφοι, ακόμα και μια θεραπευτική σχέση μπορούν να λειτουργήσουν ως καταφύγιο όταν αντιμετωπίζουμε στρεσογόνεςκαταστάσεις. Το να ζητήσουμε βοήθεια ή να μοιραστούμε τις δυσκολίες μας δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά πράξη φροντίδας.

Συνεπώς, η αυτοφροντίδα δεν είναι πολυτέλεια που προσφέρουμε στον εαυτό μας όταν όλα πάνε καλά. Είναι μια καθημερινή πρακτική που χτίζεται σταδιακά, μέσα από μικρές αλλά σταθερές επιλογές. Είναι η εσωτερική φωνή που μας υπενθυμίζει ότι έχουμε αξία, ότι δικαιούμαστε χώρο και φροντίδα, και ότι για να μπορούμε να φροντίζουμε τους άλλους, χρειάζεται πρώτα να έχουμε φροντίσει εμάς.

Ας τιμήσουμε αυτή την ημέρα με μια μικρή πράξη αυτοφροντίδας — ίσως ένα διάλειμμα, μια ανάσα, ένα «όχι» που προστατεύει τα όριά μας ή ένα «ναι» σε κάτι που μας θρέφει.

Βιβλιογραφία

El-Osta, A., Webber, D., Gnani, S., Banarsee, R., Mummery, D., Majeed, A., & Smith, P. (2019). The self-care matrix: a unifying framework for self-Care.-Selfcare Journal. SelfCare Journal.

Posluns, K., & Gall, T. L. (2020). Dear mental health practitioners, take care of yourselves: A literature review on self-care. International Journal for the Advancement of Counselling, 42(1), 1-20. https://doi.org/10.1007/s10447-019-09382-w

Riegel, B., Dunbar, S. B., Fitzsimons, D., Freedland, K. E., Lee, C. S., Middleton, S., ... & Jaarsma, T. (2021). Self-care research: where are we now? Where are we going?. International journal of nursing studies, 116, 103402.https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2019.103402

     Διανύοντας την περίοδο του καλοκαιριού, πολλοί αναζητούν στιγμές ξεκούρασης και αποφόρτισης από τους γρήγορους ρυθμούς της ζωής. Τα οφέλη των διακοπών ποικίλουν, καθώς δεν αποτελούν μόνο μία καλή ευκαιρία για χαλάρωση. Εξίσου σημαντική είναι και η ευκαιρία που προκύπτει μέσα από τις διακοπές για επανένωση με τους σημαντικούς άλλους, με αποτέλεσμα την ενίσχυση των δεσμών και την επανασύνδεση της οικογένειας.

      Στην σύγχρονη ζωή, το κοινό οικογενειακό τραπέζι και οι καθημερινές στιγμές συνύπαρξης έχουν είναι περιορισμένες. Τόσο οι γονείς όσο και τα παιδιά εγκλωβίζονται στις απαιτήσεις της καθημερινότητας και το άγχος. Έτσι, οι καλοκαιρινές διακοπές λειτουργούν ως μία «γέφυρα» επανένωσης του οικογενειακού συστήματος.

Πιο συγκεκριμένα, στις οικογενειακές καλοκαιρινές διακοπές:

• Δίδεται η ευκαιρία για ποιοτική αξιοποίηση τουχρόνου, χωρίς χρονικό περιορισμό,οθόνες και υποχρεώσεις
• Ακόμη, δημιουργούνταικοινές αναμνήσεις οι οποίες μένουν για πάντα αποτυπωμένες στο μυαλό 
• Επιπλέον, ενισχύεται ησυναισθηματική σύνδεση μέσα από την συζήτηση
• Τέλος, ενδυναμώνονταιοι δεσμοί με όλα τα μέλη της οικογένειας ειδικά όταν συμμετέχουν και οι παππούδες, οι γιαγιάδες και τα ξαδέρφια. 

     Δεν χρειάζεται κάτι ακριβό ή θεαματικό για να είναι όμορφες και ουσιαστικές οι οικογενειακές διακοπές. Το πιο σημαντικό είναι να υπάρχει πρόθεση για αξιοποίηση του χρόνου αυτού με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Μερικές ενδιαφέρουσες ιδέες είναι οι εξής:

• Παίξτε όλοι μαζί ένα επιτραπέζιο παιχνίδι.
• Οργανώστε ένα οικογενειακό πικνίκ σε ένα πάρκο ή στην θάλασσα.
• Κάντε έναν βραδινό περίπατο και μιλήστε για τη μέρα σας.
• Δημιουργήστε ένα οικογενειακό άλμπουμ από τις διακοπές, μαζί με τα παιδιά.
• Ορίστε «χρόνο χωρίς οθόνες» για αληθινή επαφή.

     Συμπερασματικά, είναι σημαντικό να μην λησμονείται το γεγονός ότι οι οικογενειακές διακοπές είναι μια μοναδική ευκαιρία για να έρθουμε πιο κοντά, να ακούσουμε ο ένας τον άλλον, να γελάσουμε, να συγκινηθούμε, να θυμηθούμε γιατί είμαστε οικογένεια. Είναι μια επένδυση στη συναισθηματική υγεία όλων μας. Μπορεί να κρατήσει λίγες μόνο μέρες, αλλά η επίδρασή της να διαρκεί για χρόνια.

Βιβλιογραφία

Kennedy-Eden, H., & Gretzel, U. (2016). Modern vacations–modern families: new meanings and structures of family vacations. Annals of Leisure Research, 19(4), 461-478.http://dx.doi.org/10.1080/11745398.2016.1178152

Xinran Y. Lehto , Yi-Chin Lin , Yi Chen & Soojin Choi (2012) Family Vacation Activities and Family Cohesion, Journal of Travel & Tourism Marketing, (29)8, 835-850. http://dx.doi.org/10.1080/10548408.2012.730950

Ελίνα Κοσμίδου 

Ψυχολόγος

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

         Η 26η Ιουνίου, Παγκόσμια Ημέρα Κατά των Ναρκωτικών, υπενθυμίζει την ανάγκη πρόληψης της χρήσης ουσιών σε μία ευάλωτη ηλικιακή ομάδα, αυτή των εφήβων. Η εφηβεία είναι μια περίοδος εξερεύνησης, και η χρήση ουσιών από τους νέους συχνά ξεκινά είτε τότε είτε στα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής. Για την πλειονότητα των εφήβων, η επαφή με νόμιμες ή παράνομες ουσίες έχει κυρίως πειραματικό χαρακτήρα και δεν εξελίσσεται απαραίτητα σε εξάρτηση. Ωστόσο, ακόμη και η περιστασιακή ή φαινομενικά “αθώα” χρήση μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες, καθώς ο εγκέφαλος των εφήβων βρίσκεται ακόμη σε φάση ανάπτυξης. Η χρήση ουσιών μπορεί να επηρεάσει σημαντικές εγκεφαλικές λειτουργίες, να οδηγήσει σε επικίνδυνες συμπεριφορές και να κλιμακωθεί με την πάροδο του χρόνου — ιδιαίτερα όταν η έναρξη γίνεται σε μικρή ηλικία. Όσο πιο νωρίς ξεκινά ο πειραματισμός, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος για μελλοντική κατάχρηση ή εξάρτηση. Επιπλέον, η χρήση ουσιών σήμερα ενέχει αυξημένους κινδύνους λόγω της διαθεσιμότητας ιδιαίτερα ισχυρών και εθιστικών προϊόντων, όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα νικοτίνης και η κάνναβη

       Παράλληλα, οι έφηβοι συχνά στρέφονται στις ουσίες ως τρόπο διαχείρισης άγχους ή για να ικανοποιήσουν την ανάγκη τους για ρίσκο και έντονες εμπειρίες, κάτι που αυξάνει τη χρήση όσο μεγαλώνουν. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί έχουν δοκιμάσει αλκοόλ πριν ακόμη τελειώσουν το σχολείο. Ακόμα κι αν δεν υπάρχει συστηματική χρήση, η περιστασιακή χρήση δεν είναι ακίνδυνη και δεν πρέπει να αγνοείται ή να υποβαθμίζεται από τους ενήλικες. Οι στάσεις και τα πρότυπα των γονέων ασκούν ιδιαίτερη επιρροή στις επιλογές των εφήβων.

       Ορισμένα σημάδια, όπως ξαφνικές αλλαγές στη διάθεση, ευερεθιστότητα, απότομη πτώση της σχολικής απόδοσης και μείωση ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που του άρεσαν, μπορεί να υποδηλώνουν ότι ένας έφηβος κάνει χρήση ουσιών, ωστόσο τα όρια ανάμεσα στη φυσιολογική εφηβική συμπεριφορά και στη συμπεριφορά που σχετίζεται με χρήση είναι συχνά δυσδιάκριτα. Σε κάθε περίπτωση, όταν υπάρχει ανησυχία, είναι κρίσιμο οι γονείς ή οι κηδεμόνες να κινητοποιηθούν άμεσα. Η ανοιχτή επικοινωνία, η ενσυναίσθηση και η δημιουργία σχέσης εμπιστοσύνης μεταξύ γονέων και εφήβων είναι καθοριστικά στοιχεία για την πρόληψη. Οι έφηβοι έχουν ανάγκη να νιώσουν ότι γίνονται κατανοητοί και ότι μπορούν να συζητήσουν ανοιχτά, χωρίς φόβο ή ενοχή. Η ενημέρωση, η πρόληψη και η στήριξη είναι η καλύτερη «ασπίδα» απέναντι στη χρήση ουσιών. Η έγκαιρη παρέμβαση διευκολύνει σημαντικά την αντιμετώπιση του προβλήματος από τον έφηβο και την οικογένεια του.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Garofoli M. (2020). Adolescent Substance Abuse. Primary Care, 47(2), 383–394. https://doi.org/10.1016/j.pop.2020.02.013

Kugbey, N. (2023). Prevalence and correlates of substance use among school-going adolescents (11-18years) in eight Sub-Saharan Africa countries. Substance Abuse Treatment Prevention Policy, 18, 44. https://doi.org/10.1186/s13011-023-00542-1

Simon, K. M., Levy, S. J., & Bukstein, O. G. (2022). Adolescent Substance Use Disorders. NEJM evidence, 1(6), EVIDra2200051. https://doi.org/10.1056/EVIDra2200051

Steinfeld, M.R., Torregrossa, M.M. (2023). Consequences of adolescent drug use. Transl Psychiatry, 13, 313. https://doi.org/10.1038/s41398-023-02590-4

Ελίνα Κοσμίδου

Ψυχολόγος

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας 

Ο ραγδαίος εκσυγχρονισμός των σημερινών κοινωνιών φέρει μεν ως αποτέλεσμα την ευκολότερη και αποτελεσματικότερη διεκπεραίωση υποχρεώσεων και καθηκόντων στους διάφορους σημαντικούς τομείς της ζωής μας, συνεπάγεται δε μεταβολές σε κοινωνικό, οικονομικό, πολιτικό και πολιτισμικό επίπεδο που καλούμαστε να διαχειριστούμε με σκοπό την προσαρμογή σ’ έναν μέχρι πρότινος άγνωστο και πλέον σύνθετο κόσμο. Η πολυπλοκότητα αυτή διαφαίνεται ιδιαίτερα στη γονεϊκότητα, έναν ρόλο ο οποίος ούτως ή άλλως παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου, καθώς αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο στην ανατροφή των παιδιών. Βέβαια, οι συμβουλές των παλαιότερων, η λαϊκή σοφία και οι παραδοσιακές προσεγγίσεις διαπαιδαγώγησης ενδεχομένως να μη βρίσκουν εφαρμογή στο παρόν, ούτε όμως ωφελεί η άκριτη πρόσληψη πληροφοριών που συνήθως οδηγεί σε αίσθηση ανεπάρκειας των γονέων και συνεπώς στην αυτοενοχοποίηση.

            Την τελευταία τουλάχιστον δεκαετία οι γονείς βρίσκονται αντιμέτωποι με πρωτόγνωρες καταστάσεις που αφορούν στην οργάνωση της κοινωνίας βάσει της διαρκώς επιταχυνόμενης τεχνολογικής προόδου. Σε συνδυασμό με τον πρόσφατο εγκλεισμό λόγω της παγκόσμιας πανδημίας και την οικονομική αστάθεια και ανασφάλεια, έχουν επέλθει αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες σχετικά με την εργασία στους γονείς και με το σχολείο, την κοινωνικοποίηση και το παιχνίδι στα παιδιά. Η σημασία αυτών των παραγόντων έγκειται στην καταλυτική επίδραση τους στην αποτελεσματική γονεϊκή φροντίδα και την υγιή ανάπτυξη και διαπαιδαγώγηση των ανηλίκων. Άλλωστε, η παιδική ηλικία διακρίνεται ως η “χρυσή περίοδος” για να τεθούν τα θεμέλια της γνωστικής και ψυχοκοινωνικής ικανότητας του ατόμου και της ποιότητας ζωής του στο μέλλον. Παρακάτω παρουσιάζονται ορισμένες σύγχρονες προκλήσεις της γονεϊκότητας, με απώτερο σκοπό οι πληροφορίες αυτές να προσφέρουν στον αναγνώστη-γονέα κατανόηση, επιβεβαίωση και ευκαιρίες αναστοχασμού.

            Από τις κύριες προκλήσεις αποτελεί η υπέρμετρη χρήση των τεχνολογικών μέσων τόσο από τα παιδιά, όσο και από τους ίδιους τους ενήλικες. Εξάλλου, η μάθηση επιτελείται σ’ έναν σημαντικό βαθμό μέσω της μίμησης προτύπου. Η ευρεία διάδοση των ψηφιακών συσκευών και η ευκολία της πρόσβασης στο διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνδράμουν στην ανάπτυξη συμπεριφορών κατάχρησης και εθισμού. Έτσι, η δια ζώσης επικοινωνία και η φυσική δραστηριότητα τείνουν να αντικατασταθούν με την επικοινωνία μέσω οθονών και τον καθιστικό τρόπο ζωής. Αρμοδιότητες των γονέων είναι η θέσπιση σταθερών και σαφών ορίων, η αγωγή των παιδιών στην ορθή ψηφιακή χρήση και η παροχή εναλλακτικών δημιουργικών δραστηριοτήτων. Ο ενεργός ρόλος των γονέων και η λειτουργία τους ως καλά πρότυπα μπορούν να συνδράμουν στην υιοθέτηση υγειών στάσεων γύρω από την τεχνολογία από τα παιδιά και στη μείωση προβληματικών εκδηλώσεων λόγω ψηφιακού εθισμού, όπως η κοινωνική απόσυρση, οι αποκλίνουσες συμπεριφορές στο σχολείο και οι διαταραχές στον ύπνο και την συγκέντρωση.

            Η κοινωνική συμμετοχή των παιδιών συνιστά επίσης ένα μείζον ζήτημα. Η απουσία δραστηριοτήτων που ωφελούν την κοινωνικοποίηση εξαιτίας των περιοριστικών μέτρων στην πανδημία, επέδρασε αρνητικά στη διαμόρφωση υποστηρικτικών κοινωνικών δικτύων. Η έλλειψη κοινωνικών σχέσεων οδηγεί σε απομόνωση από το κοινωνικό σύνολο, αποδυνάμωση της αίσθησης του ανήκειν και ενίσχυση της ατομικότητας έναντι του αλτρουισμού. Κρίνεται χρήσιμη η ενθάρρυνση των παιδιών από τους γονείς για συμμετοχή σε συλλογικές δραστηριότητες, ανάπτυξη και διατήρηση ουσιαστικών φιλιών και καλλιέργεια ενσυναίσθησης, με στόχο την ενδυνάμωση της κοινωνικής τους ταυτότητας και άρση της κοινωνικής ανασφάλειας. Ουσιαστικά, η γονεϊκότητα αφορά, εκτός της φροντίδας για την κάλυψη των βασικών αναγκών των παιδιών, στην προσπάθεια εμφύσησης των ηθικών αξιών και την εκμάθηση των απαραίτητων κανόνων που θα βοηθήσουν στην ενσωμάτωση των αυριανών πολιτών στο κοινωνικό μας πλαίσιο.

            Παράλληλα με τις οικογενειακές υποχρεώσεις, οι γονείς επιχειρούν να επιτελέσουν τον επαγγελματικό τους ρόλο. Πραγματοποιείται μια διαρκής προσπάθεια για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, στην οποία η σύγχρονη πραγματικότητα θέτει εμπόδια. Οι έντονοι ρυθμοί της εργασίας στο σήμερα σε αρκετές περιπτώσεις εξαντλούν τα ψυχικά αποθέματα του ατόμου, επιφέρουν συναισθηματική εξουθένωση και κατ’ αυτόν τον τρόπο απομένει ελάχιστος ποιοτικός χρόνος για επαφή με την οικογένεια και ουσιαστική σύνδεση. Με την ανάγκη για προσωπικό χρόνο να παραγκωνίζεται και την αίσθηση ελλιπούς παρουσίας στη ζωή του παιδιού να οξύνεται, παρατηρείται πιθανώς ενοχικό συναίσθημα. Με την αναγνώριση της αξίας της αυτοφροντίδας, της ανάπτυξης ανάλογων συμπεριφορών και της κατανόησης ότι αυτές δεν αποτελούν πράξεις εγωκεντρισμού, δημιουργούνται οι απαραίτητες προϋποθέσεις για την άσκηση του γονεϊκού ρόλου με όρους ψυχικής ανθεκτικότητας και κατάλληλης υποστήριξης προς τα παιδιά.

            Τέλος, σημαντική πρόκληση θεωρείται η εύκολη πρόσβαση σε πληθώρα πληροφοριών αναφορικά με “σωστούς” τρόπους ανατροφής και συμβουλές διαπαιδαγώγησης, οι οποίες αρκετές φορές δεν συνάδουν μεταξύ τους και προκαλούν σύγχυση στους γονείς. Επιπλέον, η διαρκής έκθεση σε ιδανικά πρότυπα γονεϊκότητας που προβάλλονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνει το αίσθημα αναποτελεσματικότητας και αναξιότητας, θέτοντας μη ρεαλιστικές προσδοκίες, οδηγώντας σε άσκοπες συγκρίσεις και μειώνοντας την αυτοπεποίθηση. Η ανάπτυξη κριτικής σκέψης και η συνειδητοποίηση των εξατομικευμένων αναγκών του κάθε παιδιού θα συμβάλλουν στη διαμόρφωση αυθεντικής στάσης και στην κατάλληλη προσαρμογή εκ μέρους των γονέων. Συμπληρωματικά, με την παραδοχή των σφαλμάτων, τα οποία είναι αναπόφευκτα, θα προαχθεί η δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης και αποδοχής μέσα στην οικογένεια. 

            Σε έναν διαρκώς μεταλλασσόμενο κόσμο, η γονεϊκότητα διατηρεί τον πολυδιάστατο χαρακτήρα της με σύγχρονες πλέον προκλήσεις. Οι γονείς καλούνται να ανταποκριθούν, όχι μέσα από την προσήλωση σε ανέφικτα πρότυπα, αλλά μέσα από την ενσυνείδητη και ειλικρινή προσπάθεια, την προσαρμοστικότητα και την αγάπη που αντέχει στον χρόνο.

Θεόφιλος Βαρακλής

Ψυχολόγος

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας

Κάθε άνθρωπος από τα πρώτα δευτερόλεπτα της ζωής του διαμορφώνει σχέση με τους πρώτους φροντιστές του και κυρίως με την μητέρα, έχοντας ως απώτερο στόχο να εξασφαλίσει την επιβίωση. Η σχέση αυτή ονομάζεται δεσμός και είναι γνωστό πλέον ότι δεν αφορά μόνο την παιδική ηλικία αλλά επηρεάζει και την υπόλοιπη ζωή του ατόμου.

Πιο συγκεκριμένα, την δεκαετία του 1950, ο βρετανός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής John Bowlby διαμόρφωσε την Θεωρία του Δεσμού (attachment theory) σύμφωνα με την οποία το δέσιμο του παιδιού με τη μητέρα ή τον βασικό φροντιστή είναι ζωτικής σημασίας για την ψυχική του ανάπτυξη. Μέσα από τις πρώτες αυτές σχέσεις , διαμορφώνεται ένας «χάρτης» και για τις μετέπειτα σχέσεις του στην ενήλικη ζωή.

Τύποι Δεσμού

Η Mary Ainsworth, η συνεργάτιδα του Bowlby, εφάρμοσε σε πρακτικό επίπεδο την Θεωρία του Δεσμού και κατέληξε σε μία κατηγοριοποίηση του δεσμού σε 4 τύπους, οι οποίοι είναι οι εξής:

1. Ασφαλής δεσμός: Το παιδί αισθάνεται πως οι ανάγκες του καλύπτονται με συνέπεια από τους γονείς του. Ως ενήλικας, συνάπτει ισορροπημένες σχέσεις που διέπονται από συνέπεια.
2. Αγχώδης δεσμός: Το παιδί μαθαίνει να ανησυχεί για την αγάπη καθώς η συμπεριφορά του φροντιστή του προς αυτό χαρακτηρίζεται από ασυνέπεια. Ως ενήλικας, εμφανίζει έκδηλο φόβο εγκατάλειψης και επιζητά διαρκώς επιβεβαίωση.
3. Αποφευκτικός δεσμός: Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι οι συναισθηματικές του ανάγκες δεν αναγνωρίζονται. Ως ενήλικας, δεν επιδιώκει την συναισθηματική εγγύτητα και λαμβάνει αποστάσεις.
4. Αποδιοργανωμένος δεσμός: Το παιδί λαμβάνει μικτά μηνύματα από το φροντιστή του, βιώνοντας συχνά τραυματικές εμπειρίες. Ως ενήλικας, συνάπτει σχέσεις οι οποίες είναι ασταθείς και χαρακτηρίζονται από βιώνει έντονες συναισθηματικές  συγκρούσεις.

Πρόσφατες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι ο τύπος δεσμού επηρεάζει τόσο την ψυχική υγεία όσο και τη ποιότητα του συνόλου των σχέσεων ενός ανθρώπου. Πιο συγκεκριμένα, τα άτομα με ασφαλή δεσμό εμφανίζουν υψηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή, πιο υγιείς συντροφικές σχέσεις και συναισθηματική αυτορρύθμιση. Από την άλλη πλευρά, οι άνθρωποι με αγχώδη/αποφευκτικό δεσμό εμφανίζουν υψηλά ποσοστά άγχους, κατάθλιψης και δυσκολία στην επικοινωνία. Ωστόσο, είναι σημαντικό να επισημανθεί το γεγονός ότι, σύμφωνα με πολύ πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα  υπάρχει το περιθώριο να μεταβληθεί, ως ένα σημείο, ο τύπος του δεσμού στην ενήλικη ζωή με την επίδραση σημαντικών γεγονότων ζωής, καθοριστικών εμπειριών ή της προσωπικής δουλειάς με τον εαυτό. 

Όπως αναφέρει ο Bowlby, “οι πρώτες σχέσεις δεν μας καθορίζουν απόλυτα, αλλά μας διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό”.

 Ελίνα Κοσμίδου

Ψυχολόγος

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας

Βιβλιογραφία

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Mortazavizadeh, Z., & Forstmeier, S. (2018). The role of emotion regulation in the association of adult attachment and mental health: A systematic review. Archives of Psychology, 2(9). http://dx.doi.org/10.31296/aop.v2i9.83

Yang Y, Chen K, Liang K, Du W, Guo J and Du L (2024). Association between adult attachment and mental health states among health care workers: the mediating role of social support. Front. Psychol. 15:1330581. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1330581

Zhang X, Li J, Xie F, Chen X, Xu W, Hudson NW. The relationship between adult attachment and mental health: A meta-analysis. J Pers Soc Psychol. 2022 Nov;123(5):1089-1137. doi: 10.1037/pspp0000437. PMID: 36201836.

Η μη διαγνωσμένη διαταραχή αυτιστικού φάσματος (ΔΑΦ) στους ενήλικες είναι ένα θέμα που κερδίζει αυξανόμενο ενδιαφέρον στην επιστημονική κοινότητα. Πολλοί ενήλικες με αυτισμό δεν έχουν λάβει διάγνωση κατά την παιδική ηλικία λόγω της ανεπαρκούς αναγνώρισης των ήπιων ή άτυπων συμπτωμάτων και της έλλειψης ενημέρωσης. Οι συνέπειες της καθυστερημένης διάγνωσης περιλαμβάνουν προκλήσεις στην ψυχική υγεία, στις κοινωνικές σχέσεις και στην επαγγελματική ζωή.

Η ΔΑΦ είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή που χαρακτηρίζεται από έκπτωση στις κοινωνικές δεξιότητες, επαναλαμβανόμενα πρότυπα συμπεριφοράς, αισθητηριακά ζητήματα και περιορισμένα ενδιαφέροντα που επηρεάζουν την ικανότητα του ατόμου να λειτουργεί σε κοινωνικό και επαγγελματικό  επίπεδο. Η ΔΑΦ εμφανίζεται σε ένα φάσμα, κι έτσι ορισμένα άτομα παρουσιάζουν σοβαρά εξωτερικά συμπτώματα (για παράδειγμα, αδυναμία ομιλίας ή απουσία ενδιαφέροντος στις κοινωνικές σχέσεις), ενώ άλλα εμφανίζουν ήπια εσωτερικά συμπτώματα  (για παράδειγμα, υψηλά επίπεδα κοινωνικού άγχους και/ή κατάθλιψη).

Παρόλο που τα συμπτώματα είναι παρόντα από τα αρχικά αναπτυξιακά στάδια, υπάρχουν πολλοί λόγοι που οι ενήλικες με ΔΑΦ δεν διαγιγνώσκονται κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Αυτά τα άτομα μπορεί να έχουν θεωρηθεί ως «ιδιόρρυθμα» ή «περίεργα» χωρίς να αναγνωρίζει κανείς τις συμπεριφορές τους ως συμπτώματα της ΔΑΦ. Για μεσήλικες και μεγαλύτερους ενήλικες, η έλλειψη ευαισθητοποίησης και η αλλαγή του ορισμού της ΔΑΦ μπορεί έχουν συμβάλει στην απώλεια διάγνωσης κατά την παιδική ηλικία.

Επιπλέον, άτομα με ήπια συμπτώματα και επαρκή κοινωνική υποστήριξη μπορεί να μην έχουν εμφανίσει συμπτώματα μέχρι την αναδυόμενη ενηλικίωση, όταν αυξηθούν οι κοινωνικές απαιτήσεις. Για παράδειγμα, ένας νεαρός ενήλικας μπορεί να αρχίσει να εμφανίζει ελλείμματα αφότου φύγει από το σπίτι, όταν γίνει υπεύθυνος για τη διαχείριση της καθημερινότητάς του ή του δικού του προγράμματος και χρειάζεται να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες διαβίωσης. Οι καθηγητές, οι συγκάτοικοι ή οι συνάδελφοι μπορεί να είναι οι πρώτοι που θα αναγνωρίσουν τα συμπτώματα.

Τα συμπτώματα που θεωρούνται κλασικά για τον αυτισμό στα παιδιά, συχνά δεν υπάρχουν στους ενήλικες με ΔΑΦ. Οι ενήλικες, μπορούν να μαθαίνουν συμπεριφορές που τους βοηθούν στην κάλυψη των συμπτωμάτων, όπως η μίμηση μικρών συζητήσεων (“small talk”) ή οι πρόβες σε συνομιλίες πριν από την έκθεση σε αυτές. Ακριβώς επειδή ένα άτομο μπορεί να αναμειγνύεται κοινωνικά, δεν αποκλείεται να ανήκει στο φάσμα του αυτισμού. Πιο συγκεκριμένα, οι γυναίκες είναι πιο πιθανό να «κρύψουν» τα συμπτώματα ΔΑΦ ώστε να μην είναι εξωτερικά ανιχνεύσιμα, αλλά μπορεί να αναφέρουν αίσθημα κοινωνικής απομόνωσης ή κοινωνικού άγχους.

Καταληκτικά, παρόλο που δεν υπάρχει «θεραπεία» για τη ΔΑΦ, υπάρχουν πλεονεκτήματα από την ανακάλυψη της διάγνωσης. Ακόμα και στις ήπιες περιπτώσεις, η διάγνωση της ΔΑΦ μπορεί να συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και της ψυχικής υγείας.  Η διάγνωση προσφέρει εξηγήσεις για τις συμπεριφορές των ατόμων και ευκαιρίες για αναγνώριση δυνατών και αδύναμων σημείων. Άτομα που αγνοούν τα συμπτώματα,τ συχνά πιστεύουν λανθασμένα ότι κάτι πηγαίνει «στραβά» μαζί τους ή αντιλαμβάνονται τις κοινωνικές προκλήσεις ως προσωπικές αποτυχίες.  Οι νέοι ενήλικες μπορεί να είναι σε θέση μετά τη διάγνωση να λάβουν εξειδικευμένη εκπαίδευση και να διαμορφώσουν κατάλληλα τις συνθήκες διαβίωσής τους ή να επιλέξουν κατάλληλα επαγγελματική σταδιοδρομία με βάση τα ατομικά χαρακτηριστικά τους. Από την άλλη πλευρά, οι μεσήλικες και οι ηλικιωμένοι μπορούν να επωφεληθούν από την ευκαιρία αναθεώρησης και κατανόησης της επίδρασης της ΔΑΦ στις τωρινές ή τις προηγούμενες σχέσεις και επιλογές τους.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Farley, M. A., McMahon, W. M., Fombonne, E., Jenson, W. R., Miller, J., Gardner, M., ... & Coon, H. (2009). Twenty‐year outcome for individuals with autism and average or near‐average cognitive abilities. Autism Research, 2(2), 109-118. https://doi.org/10.1002/aur.69

Harm, M., Hope, M., & Household, A. American Psychiatric Association, 2013, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th edn, Washington, DC: American Psychiatric Association Anderson, J, Sapey, B, Spandler, H (eds), 2012, Distress or Disability?, Lancaster: Centre for Disability Research, www. lancaster. ac. uk. Arya, 347, 64. https://doi.org/10.46692/9781447314592.023

Lewis, L. F. (2016). Exploring the experience of self-diagnosis of autism spectrum disorder in adults. Archives of psychiatric nursing, 30(5), 575-580. https://doi.org/10.1016/j.apnu.2016.03.009

Lewis, L. F. (2016). Realizing a diagnosis of autism spectrum disorder as an adult. International journal of mental health nursing, 25(4), 346-354. https://doi.org/10.1111/inm.12200

Lewis, L. F. (2018). Identifying autism spectrum disorder in undiagnosed adults. The Nurse Practitioner, 43(9), 14–18. doi:10.1097/01.npr.0000544285.02331.2c 

Tobin, M. C., Drager, K. D., & Richardson, L. F. (2014). A systematic review of social participation for adults with autism spectrum disorders: Support, social functioning, and quality of life. Research in Autism Spectrum Disorders, 8(3), 214-229. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2013.12.002

Έλενα Παπαδοπούλου 

Ψυχολόγος

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας

Οι γυναίκες αποτελούν την απόλυτη έκφραση της δύναμης, της αγάπης, της αυτοθυσίας και του θάρρους. Οι  πολλαπλοί ρόλοι που αναλαμβάνουν έχουν αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης στην εποχή του εκσυγχρονισμού και της παγκοσμιοποίησης (Yadav & Kumar, 2021). Είναι αξιοσημείωτη η πρόοδος που έχουν σημειώσει οι γυναίκες σε όλο τον κόσμο αποκτώντας περισσότερη αυτονομία και ελευθερία όπως και την δυνατότητα να εκφράζονται ανοιχτά (Kumar, Behmani & Yadav, 2022).

Στην πραγματικότητα του σήμερα, οι γυναίκες καλούνται να ανταποκριθούν σε ολοένα και πιο απαιτητικούς ρόλους στην καθημερινή ζωή, είτε στην οικογένεια είτε στον επαγγελματικό χώρο, είτε σε άλλους τομείς. Αυτοί οι νέοι ρόλοι έρχονται να προστεθούν στους ρόλους που είχαν στο παρελθόν (Sumra & Schillaci, 2015). Πλέον, οι γυναίκες καταλαμβάνουν θέσεις υψηλής ισχύος και διαχειρίζονται τις ευθύνες τους με αποτελεσματικότητα. Ο 21^ος αιώνας έχει δώσει νέες ευκαιρίες και έχει ενισχύσει την θέση των γυναικών στην κοινωνία (Yadav & Kumar, 2021).

Η εκπαίδευση αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επίτευξη της διαμόρφωσης της δικής τους ταυτότητας. Είναι ζωτικής σημασίας να έχουν επίγνωση των δικαιωμάτων τους ώστε να μπορούν να διεκδικούν την θέση τους ισότιμα με τους άνδρες. Εξέχουσες προσωπικότητες όπως η Μητέρα Τερέζα, η Indra Nooyi, η Pratibha Patil και η Kalpana Chawla έχουν αφήσει το στίγμα τους στους τομείς που δραστηριοποιήθηκαν αποτελώντας πρότυπα για τις γυναίκες παγκοσμίως (Yadav & Kumar, 2021) .

Συμπερασματικά, ο ρόλος των γυναικών έχει αλλάξει, επιφέροντας θετικό αντίκτυπο στην κοινωνία. Ο εκσυγχρονισμός και η τεχνολογική πρόοδος έχουν διευρύνει τις ευκαιρίες που τους προσφέρονται. Σήμερα, οι γυναίκες είναι τόσο κοινωνικά όσο και πολιτικά όντα και είναι πλέον ικανές να υπηρετούν ακόμα και στρατιωτικές δυνάμεις. Παρά τις δυσκολίες, έχουν καταφέρει να καθιερώσουν την ταυτότητά τους ωστόσο η ενδυνάμωσή τους αποτελεί βασικό παράγοντα για την κοινωνική ανάπτυξη και την πρόοδο, συμβάλλοντας σε έναν πιο δίκαιο και εξελιγμένο κόσμο (Yadav & Kumar, 2021).

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Ardener, S. (Ed.). (2020). Defining females: The nature of women in society. Routledge.

Kumar, H, Behmani, R. & Yadav (2022). Multiple role conflict faced by women. In A. Kumar & N. Srivastava (Eds.). Women at work: A holistic outlook (pp. 355-365). Global vision publishing house. https://www.researchgate.net/publication/363230267_Multiple_Role_Conflict_Faced_By_Women

Sumra, M. K., & Schillaci, M. A. (2015). Stress and the multiple-role woman: Taking a closer look at the “Superwoman”. PloS one, 10(3), https://doi.org/10.1371/journal.pone.0120952

Yadav, A., & Kumar, N. (2021). The role of women in today’s society: A review. Quest Journals Journal of Research in Humanities and Social Science, 9(6), 32-37.

Κοσμίδου Ελίνα

Ψυχολόγος

Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας

Η διάγνωση του καρκίνου στην παιδική ηλικία αποτελεί ένα σοβαρό γεγονός, το οποίο επιφέρει σημαντικές ψυχολογικές και συναισθηματικές προκλήσεις τόσο για το παιδί όσο και για την οικογένειά του. Τα παιδιά με καρκίνο μπορεί να βιώσουν άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα και μετατραυματικό στρες, τα οποία σχετίζονται με τις επεμβατικές θεραπείες και τις αλλαγές στην καθημερινότητά τους (Park et al., 2022).

Τι ορίζεται ως κρίση;

Ως κρίση θεωρείται μια προσωρινή κατάσταση αναστάτωσης και αποδιοργάνωσης, με χαρακτηριστικά την αδυναμία του ατόμου να τη διαχειριστεί με τις συνήθεις μεθόδους που χρησιμοποιεί και την πιθανότητα να προκύψει ένα ριζικά διαφορετικό αποτέλεσμα, θετικό ή αρνητικό (Brock, Sandoval, & Lewis, 2005). Έπειτα από μια κρίση επαναπροσδιορίζουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και διαχειριζόμαστε διάφορες καταστάσεις.